Lalka

()

Lalka – jest bardzo wa偶n膮 zabawk膮 na etapie wczesnego rozwoju dziecka, zajmuje ona szczeg贸lna pozycj臋, w艣r贸d zabawek, ale mimo to nie mo偶emy rozpatrywa膰 jej jedynie w kategoriach ludycznych. Wiele 艂膮czy j膮 z obrz臋dami, wierzeniami, kultami, magi膮, sztuk膮, mod膮 i wieloma innymi dziedzinami naszej egzystencji. Istot臋 laki mo偶na rozpatrywa膰 w wielu kategoriach. Oto jak lalk臋 opisywa艂 Wiktor Hugo w powie艣ci ,N臋dznicy: Lalka to przemo偶na potrzeba, a zarazem jeden z najbardziej uroczych instynkt贸w ma艂ych dziewczynek. Troszczy膰 si臋 o kogo艣, stroi膰, ubiera膰, rozbiera膰, ubiera膰 na nowo, poucza膰, 艂aja膰, nieco ko艂ysa膰, pie艣ci膰, usypia膰, wyobra偶a膰 sobie, 偶e ,,co艣鈥 jest ,,kim艣鈥- w tym zawiera si臋 ca艂a przysz艂o艣膰 kobiet. Lalka wi膮偶e si臋 z problemem egzystencji cz艂owieka jako istoty biologicznej i spo艂ecznej. Od lalki zaczyna si臋 edukacja emocjonalna dziecka, edukacja przysz艂ej kobiety, matki, babki. Lalka jest jednym z niewielu przedmiot贸w, kt贸ry nie tylko sam ulega metamorfozie, przechodz膮c b艂yskawicznie ze 艣wiata dzieci臋cego do doros艂ego, ze 艣wiata zabawy do 艣wiata powa偶nego i odwrotnie, ale dokonuje metamorfozy podmiotu- dziecka lub doros艂ego.

Jako zabawka zawsze jest ,, dzieckiem dziecka鈥 i zmienia dziecko w matk臋. Jednak ten aspekt nie dotyczy lalek modelek, a w szczeg贸lno艣ci laki Barbie. Lalka nie musi by膰 przedmiotem realnym, postaci膮 przypominaj膮c膮 ludzk膮. Mo偶e by膰 zwyczajnym kijkiem lub ga艂gankiem. Zabawa lalk膮 odbywa si臋 w sferze wyobra藕ni. Wa偶ne jest aby dziecko mia艂o 艣wiadomo艣膰, 偶e wszystkie czynno艣ci, kt贸re wykonuje, na przyk艂ad spanie, ubieranie, chodzenie, le偶enie, m贸wienie itp., spe艂nia za ni膮 bawi膮ce si臋 dziecko. Lalki mechaniczne, kt贸re wykonuj膮 niezdarnie kilka czynno艣ci i wydaj膮 kilka d藕wi臋k贸w b膮d藕 s艂贸w, nie pozwalaj膮 na dokonanie najbardziej fascynuj膮cego zabiegu ludycznego, zamiany martwego w 偶ywe. Lalka mechaniczna poprzez sztuczne wykonywanie pewnych czynno艣ci uwidacznia martwo艣膰 przedmiotu, zniewala i ogranicza fantazj臋 dziecka. Lalka zawsze rozwija si臋 z dzieckiem. We wczesnym dzieci艅stwie przestaje ju偶 by膰 zabawk膮 ch艂opc贸w i towarzyszy ju偶 tylko zabawie dziewczynek. Nie ma jednolitego pogl膮du na genez臋 lalki. Wiele os贸b ch臋tnie przyjmuje wersj臋 funkcjonuj膮c膮 w 艣wiecie ba艣ni i legend. Za jej stw贸rc臋 uznaje si臋 francuskiego pisarza doby romantyzmu, zbieracza legend i opowie艣ci ludowych, Charlsa Nodiera. W jego opowie艣ci mo偶emy si臋 dowiedzie膰, 偶e to ma艂a siostra Kaina i Abla po raz pierwszy wzi臋艂a do r膮k ga艂膮藕, owin臋艂a j膮 w li艣cie, ko艂ysa艂a i pie艣ci艂a w taki sam spos贸b jak to robi艂a jej matka Ewa. Opowie艣膰 Nodiera nie jest potwierdzona 偶adnymi dowodami, ale mo偶na z niej wywnioskowa膰, 偶e pierwsza lalka pojawi艂a si臋 zapewne wraz z pierwsz膮 ma艂膮 dziewczynk膮. St膮d wynika jak silna jest potrzeba zabawy lalk膮 u dziewczynek i jak wielka rol臋 ona spe艂nia. Bardziej istotnym zagadnieniem ni偶 moment kiedy powsta艂a lalka, jest to w jaki spos贸b ona powsta艂a i w jakich warunkach. Cz臋艣ciowo odpowiedzi na to pytanie mo偶emy szuka膰 u wsp贸艂czesnych lud贸w pierwotnych. Badania nad brazylijskimi Indianami Kaduweo, prowadzone przez Cloudea Levi-Straussa, zaowocowa艂y nast臋puj膮cym spostrze偶eniem. Znajdowano bowiem u dzieci statuetki rze藕bione z drewna i przybrane 艣wiecide艂kami, s艂u偶y艂y one do zabawy. Podobne pos膮偶ki przechowywane by艂y starannie przez starsze kobiety w koszykach i najprawdopodobniej by艂y to wizerunki b贸stw. Natomiast badania prowadzone na terenie Afryki dowodz膮, 偶e wielokrotnie figurki kultowe, fetysze czy lalki magiczne sprowadzaj膮ce p艂odno艣膰 zmieni艂y swoje funkcje staj膮c si臋 zabawkami dzieci. Podobnym przyk艂adem przekszta艂cenia figurki kultowej w zabawk臋 dostarczaj膮 obrz臋dy p贸艂nocnoameryka艅skich Indian Hopi. Do swych uroczysto艣ci wykonuj膮 niewielkie, barwne figurki czczonych przez nich p贸艂boskich istot, po sko艅czeniu obrz臋du s膮 one przekazywane dzieciom jako zabawki. Ciekawym zjawiskiem s膮 lalki magiczne. U偶ywane by艂y one w staro偶ytnym i 艣redniowiecznym Rzymie, na Cejlonie, w Indiach, Islandii i Egipcie, a tak偶e na ziemiach polskich w艣r贸d lud贸w s艂owia艅skich. Magiczne zabiegi polega艂y g艂贸wnie na tym, 偶e lalk臋 wykonan膮 z drewna, szmatek, gliny czy wosku nak艂uwano szpilkami, lub specjalnie do tego przygotowanymi gwo藕dzikami w wyznaczonych miejscach. Zabiegi takie mia艂y na celu zemst臋, spowodowanie choroby lub 艣mierci szczeg贸lnie znienawidzonej osoby. Obecnie s膮 spotykane na powa偶nych obszarach Europy, Azji, obu Ameryk, Australii i Afryki.

W cywilizacjach staro偶ytnych lalki posiada艂y wyodr臋bniony ju偶 charakter. By艂y one b膮d藕 to zabawkami, b膮d藕 figurkami kultowymi, fetyszami, modelami czy dzie艂ami sztuki. Najwi臋cej zachowanych lalek jak, ich ikonograficznych przedstawie艅 oraz przekaz贸w literackich pochodzi ze staro偶ytnej Grecji i Rzymu. Staro偶ytne lalki by艂y zazwyczaj wykonane z trwa艂ych materia艂贸w takich jak alabaster, ko艣ci zwierz臋ce czy wypalane z gliny. Mog艂y by膰 r贸wnie偶 zrobione z drewna, sk贸ry, we艂ny lub innych tkanin. Wiele z nich mia艂o ruchome ko艅czyny i by艂y bogato malowane, zdobione. Cz臋sto spotykane by艂y wraz z miniaturowymi mebelkami i wyposa偶eniem i innymi akcesoriami, kt贸re od XVI w. zwano w Europie ,, domem lalek鈥. Staro偶ytne lalki by艂y zabawkami dzieci i doros艂ych, cz臋sto r贸wnie偶 艂膮czy艂y w sobie funkcj臋 ludyczn膮 z magiczn膮. Dziecko tu偶 po urodzeniu dostawa艂o swoje pierwsze zabawki, a rozstawa艂o si臋 z nimi w przypadku dziewczynek tu偶 przed za艣lubinami, a w przypadku ch艂opc贸w w momencie uzyskania dojrza艂o艣ci.

Nieod艂膮cznymi akcesoriami lalek s膮 zawsze ,,domy lalek鈥. Przez poj臋cie ,,domu lalek鈥 rozumiemy nie tylko klasyczn膮 zabawk臋 dla dzieci, ale r贸wnie偶 niekt贸re rodzaje szopek. Pocz膮tk贸w ,,dom贸w lalek鈥 鈥 zabawek mo偶na szuka膰 ju偶 w staro偶ytno艣ci. 脫wczesne ,,gospodarstwa lalkowe鈥 znajdowane s膮 w wykopaliskach i w grobach dzieci. Pe艂niejsza i nowa posta膰 tego typu dom贸w jest spotykana w Europie ju偶 w pocz膮tkach XVI w. Natomiast rozkwit ich popularno艣ci przypada na wiek XVIII i pierwsz膮 po艂ow臋 wieku XIX. Modne by艂y szczeg贸lnie w Niemczech, Anglii, Holandii, Francji i we W艂oszech. W艂a艣nie we W艂oszech powstaj膮 niezwyk艂e zabawki dla doros艂ych- ,,miasta lalek鈥. S膮 to wspania艂e, w szczeg贸lno艣ci neapolita艅skie szopki. Ich idea i cele mia艂y wiele wsp贸lnego z ,,domami lalek鈥. Zar贸wno jedne jak i drugie by艂y odzwierciedleniem zjawisk epoki. ,,Domy lalek鈥 by艂y zminiaturyzowanymi kopiami 贸wczesnych dom贸w mieszkalnych. ,,Zamieszkiwa艂y鈥 ja lalki wyobra偶aj膮ce rodzic贸w, dzieci, s艂u偶膮cych, ubrane w aktualnie noszone stroje. Ka偶dy ,,domek lalek鈥 w zale偶no艣ci od statusu ,,rodziny鈥, kt贸ra w nim ,,mieszka艂a鈥 posiada艂 odpowiednie wyposa偶enie wn臋trz i urz膮dzenia. Zar贸wno ,,domy lalek鈥 jak i ,,miasta lalek鈥 wiernie odzwierciedla艂y r贸偶nice i podzia艂y spo艂eczne panuj膮ce w konkretnej epoce. Wida膰 to by艂o nie tylko w materia艂ach jakie by艂y u偶yte do produkcji ubra艅 zabawek, ale i w materia艂ach i wykonaniu samych lalek. Te z wy偶szych sfer mia艂y idealnie wypolerowane, kszta艂tne, symetryczne cz艂onki wykonane z wosku, te z ni偶sze rang膮 by艂y zrobione ze sk贸ry, a te, kt贸re odzwierciedla艂y najbiedniejsze warstwy spo艂eczne zamiast r膮k i n贸g mia艂y po prostu patyki.

Szczeg贸ln膮 kategoria lalek s膮 lalki religijne. Ich pocz膮tek wi膮偶e si臋 z kultem religijnym. Mia艂y one przygotowywa膰 dzieci do pobo偶no艣ci poprzez na艣ladowanie obrz臋d贸w i r贸偶nego rodzaju przejaw贸w 偶ycia religijnego. W du偶ej przewadze by艂y to laki przedstawiaj膮ce biskup贸w, 艣wi臋tych, ksi臋偶y, zakonnice. Uzupe艂ni膰 mo偶na by艂o je w takie akcesoria jak kaplice, ko艣cio艂y, szopki, miniaturowe o艂tarze i krucyfiksy, naczynia liturgiczne, ca艂e zestawy lalek i przedmiot贸w s艂u偶膮cych do zabawy w nabo偶e艅stwa, procesje, pielgrzymi itp. Ojczyzn膮 tych zabawek s膮 Niemcy, ale produkowane by艂y r贸wnie偶 we Francji, we W艂oszech, Anglii.

Inna kategoria, w kt贸rej laka spe艂nia bardzo wa偶n膮 rol臋 jest 艣wiat mody. Lalki zawsze by艂y atrybutem tego 艣wiata i s膮 nimi nadal, jednak dzi艣 ich rola jest ju偶 nie tak znacz膮ca jak kiedy艣. Dzi艣 funkcj臋, jak膮 kiedy艣 spe艂nia艂y lalki- modelki realizuj膮 katalogi, magazyny mody i 偶urnale. Po raz pierwszy zanotowano, 偶e lalka- modelka by艂a u偶yta we Francji w 1391r. Zawieziono j膮 wtedy do Anglii, aby zapozna膰 tamtejszy dw贸r z najnowszymi trendami mody francuskiej, wprowadzonymi w艂a艣nie przez 贸wczesna kr贸low膮 Francji, Izabel臋 Barwarsk膮. Podobna lalk臋 otrzyma艂a Madeleine de France, c贸rka Karola VII i w takim samym celu w 1497r. Anna de Bretagne ofiarowa艂a du偶ych rozmiar贸w lalk臋- modelk臋 Izabeli Hiszpa艅skiej. W kolejnych wiekach taki spos贸b propagowania mody francuskiej staje si臋 coraz bardziej popularny. Od XVII w. lalki- modelki wysy艂ane s膮 do Anglii, Niemiec, W艂och, Hiszpanii i innych kraj贸w. Nazywano je ,,Grandes Pandores鈥 lub ,,Petits Pandores鈥 od nazwy nieregularnej piechoty w臋gierskiej, albo ,,Poupee de la rue Saint- Honore鈥 b膮d藕 ,,Grand Fourier de la mode鈥. Zr贸偶nicowana by艂a wielko艣膰 lalek, najmniejsze mie艣ci艂y si臋 w 艂upinie orzecha, natomiast ,,Grande Pandore鈥 by艂a rozmiar贸w doros艂ej kobiety. Ciekawe jest to, 偶e lalki- modelki mia艂y niezwyk艂y przywilej podr贸偶owania wraz ze swoimi opiekunami bez ogranicze艅. Mog艂y przekracza膰 wszelkie granice bez wzgl臋du na sytuacje polityczno- spo艂eczne i tocz膮ce si臋 wojny. Swoj膮 funkcj臋 lalki- modelki zaczynaj膮 traci膰 w II po艂owie XIX w. Zaczynaj膮 wtedy by膰 wypierane przez wchodz膮ce na rynek czasopisma z mod膮. Ich ostateczny upadek dokona艂 si臋 na prze艂omie wiek贸w, cho膰 trzeba wspomnie膰, 偶e mia艂y sw贸j kr贸tki renesans w czasie II Wojny 艢wiatowej. W 1940 r. znany aktor i animator teatru lalek, Jacques Chesnais, stworzy艂 ekip臋 lalek- modelek ubranych przez najlepszych krawc贸w paryskich. Zosta艂 on upowa偶niony przez rz膮d francuski do prezentowania za granic膮 najnowszych kreacji. Dzi艣 podobn膮 rol臋 do wy偶ej przedstawionych przyk艂ad贸w lalek- modelek spe艂niaj膮 tzw. lalki regionalne, kt贸re prezentuj膮 stroje ludowe. S膮 one bardzo popularne we wszystkich krajach Europy i poszukiwane przez kolekcjoner贸w, ale podarowane dzieciom staj膮 si臋 cz臋sto zabawkami.

Wybrana literatura przedmiotu:
Bujak Jan, O genezie i zmiennych funkcjach lalki, ,,Zeszyty naukowe Uniwersytetu Jagiello艅skiego鈥, zeszyt 18, Krak贸w 1983r.
Bujak Jan, Zabawki w Europie . Zarys dziej贸w- rozw贸j zainteresowa艅, Krak贸w 1988r.
Hugo Victor, N臋dznicy, t. 2, Warszawa 1956r.
Magia lalki. Geneza i zmienno艣膰 funkcji lalki, pod. red. Ryszarda Zi臋zio, Kielce 1995r.

Jak oceniasz ten materia艂?

Kliknij na gwiazdk臋, aby zostawi膰 swoj膮 ocen臋

艢rednia ocena / 5. Liczba g艂os贸w:

Jak dot膮d brak g艂os贸w! Oce艅 ten post jako pierwszy.

Maria Kuncewiczowa

Poprzedni wpis

Lars von Trier

Nast臋pny wpis
Wiedzo Znawca
Redaktor z rzemios艂em w r臋ku na co dzie艅 szef kontroli jako艣ci w brytyjskim oddziale Amazona. W niedalekiej przysz艂o艣ci planuje zrealizowa膰 m艂odzie艅cze marzenia i napisa膰 ksi膮偶k臋.

Komentarze - masz co艣 do napisania? Zostaw prosz臋 informacje.