Antropologia interpretatywna

()

Pocz膮tki antropologii interpretatywnej

Antropologia interpretatywna wywodzi si臋 z nurtu bada艅 antropologicznych, kt贸ry podobnie jak antropologia refleksyjna uznawany jest za od艂am antropologii postmodernistycznej.

Koncepcje postmodernistyczne, kt贸re sw贸j pocz膮tek mia艂y w badaniach literackich i w filozofii, przenikn臋艂y do antropologii na prze艂omie lat siedemdziesi膮tych i osiemdziesi膮tych XX w. Powszechnie zaczyna si臋 w贸wczas m贸wi膰 o sztuczno艣ci panuj膮cej hierarchii wiedzy i krytykuje si臋 wcze艣niejsze metody bada艅 (min. funkcjonalizm, strukturalizm) widz膮c w nich tzw. wielkie teorie. Tradycyjne badania antropologiczne zaczynaj膮 by膰 postrzegane jako wielkie, ca艂o艣ciowe uj臋cia pretenduj膮ce do miana obiektywnych i naukowych, b臋d膮ce jednak w istocie zamaskowanymi konstrukcjami ideologicznymi. Dlatego te偶 kluczowe dla nowej antropologii zaczynaj膮 by膰 kategorie polityki i w艂adzy, a nie naukowo艣ci. W ten spos贸b nowa perspektywa ods艂oni艂a powa偶ne problemy metodologiczne i teoretyczne antropologii kulturowej. Akt badania kultury obcej, kt贸ry wcze艣niej by艂 widziany jako obiektywny, neutralny, 鈥瀗iewinny鈥 zaczyna si臋 jawi膰 jako pr贸ba dominacji, podporz膮dkowania kategorii kultury badanych, kategoriom kultury zachodniej z kt贸rej pochodzi艂 zazwyczaj badacz, antropolog.

 

W odpowiedzi na te problemy antropologia interpretatywna odrzuci艂a, scjentystyczne metody naukowe, kt贸re w syntetycznych, ca艂o艣ciowych uj臋ciach chcia艂y 鈥瀘dkry膰鈥 i wyja艣ni膰 鈥瀠niwersalne鈥 prawa na jakich funkcjonuje dana kultura. Zasadnicz膮 kategori膮 antropologii interpretatywnej zaczyna by膰 porozumienie budowane we wzajemnym dialogu badacza z badanymi. Nacisk k艂adzie si臋 tu na pr贸by zrozumienia badanych przedstawicieli innych kultur, a nie na formalne metody analizy i og贸lne wnioski. Kultura przestaje by膰 badana jako rz膮dz膮cy si臋 okre艣lonymi prawami, ponad jednostkowy byt, zaczyna si臋 j膮 natomiast postrzega膰 jako skumulowany, dyskursywny efekt dzia艂a艅 jednostkowych, kt贸re badacz ka偶dorazowo interpretuje i stara si臋 zrozumie膰.

Rozpad antropologicznych ca艂o艣ci

Jak zauwa偶aj膮 badacze z kr臋gu antropologii postmodernistycznej, charakterystycznym rysem bada艅 antropologicznych, ju偶 od samego ich zarania, by艂o d膮偶enie do oddania ca艂o艣ci. Ambicj膮 ka偶dego antropologa by艂o stworzenie opisu, kt贸ry m贸wi艂 by wszystko o badanej kulturze. Jako nieco przerysowany przyk艂ad mo偶e pos艂u偶y膰 tu metoda badawcza francuskiego antropologa z lat 40-tych XX w. Marcela Cohena Griaule. Badacz ten zradykalizowa艂 za艂o偶enia obserwacji uczestnicz膮cej, stwierdzaj膮c, 偶e dane wydarzenie, rytua艂, czy obrz臋d w stanie si臋 w pe艂ni zrozumia艂y jedynie w贸wczas gdy zaanga偶uje si臋 ca艂y zesp贸艂 obserwator贸w, odpowiednio si臋 ich rozlokuje i przydzieli okre艣lone zadania.

W celu opisania takiego wydarzenia jak pogrzeb zaanga偶owanych by膰 mia艂o wed艂ug Griaule鈥檃 siedmiu obserwator贸w. Obserwator numer jeden ulokowany na szczycie urwiska mia艂 obserwowa膰 wi膮偶膮ce si臋 z obrz臋dem przemieszczenia ludno艣ci; obserwator numer dwa bada艂 w tym czasie zachowania kobiet; numer trzy wmieszany by艂 w t艂um m艂odzie偶y; czwarty obserwowa艂 muzyk贸w; pi膮ty obserwator znajdowa艂 si臋 na dachu chaty i 艣ledzi艂 to co dzia艂o si臋 na skrzyd艂ach wydarzenia; numer sz贸sty odpowiedzialny by艂 za zapis wydarze艅 z chaty zmar艂ego; numer si贸dmy natomiast ulokowany by艂 na placu centralnym wioski. Jednocze艣nie wszyscy wymienieni obserwatorzy mieli za zadanie skrz臋tnie notowa膰 czas obserwacji, kt贸rych dokonuj膮. Dopiero z por贸wnania w ten spos贸b zebranych materia艂贸w, uzupe艂nionego seriami wywiad贸w z uczestnikami wydarzenia wy艂oni膰 si臋 mia艂y jednoznaczny, precyzyjny opis reprezentuj膮cy dane wydarzenie.

Prowadzone w ten spos贸b badania antropologiczne przypomina艂y badania nauk przyrodniczych, gdzie badacz obserwuje i zapisuje fakty, a nast臋pnie klasyfikuje je i ustala miedzy nimi wzajemne wsp贸艂zale偶no艣ci, formu艂uje rz膮dz膮ce dan膮 kultur膮 prawa. W ten spos贸b antropolog podobnie jak badacz nauk 艣cis艂ych tworzy艂, w swoim prze艣wiadczeniu prawdziw膮, jednoznaczn膮, obiektywn膮 i nie pozostawiaj膮c膮 niedom贸wie艅 wiedz臋 na temat obcej kultury.

Zasadniczym problemem takiego uj臋cia by艂o jednak uprzedmiotowienie kultury badanej, zamkniecie jej rozumienia w obr臋bie obserwowalnych fakt贸w kt贸rych znaczenie okre艣la艂 w ostatecznej instancji sam badacz. Konsekwencj膮 takiego podej艣cia by艂a marginalizacja roli przedstawicieli obcej kultury i ich sposobu rozumienia zdarze艅 w kt贸rych sami uczestniczyli, kt贸re by艂y cz臋艣ci膮 ich kultury. Zachowanie takie implikowa艂o kolejny problem wielkich narracji antropologicznych, polegaj膮cy na nie艣wiadomym przypisywaniu wiedzy badacza do opisu obserwowalnych zdarze艅, fakt贸w. Antropolog dokonywa艂 mimowolnej projekcji za艂o偶e艅 w艂asnej kultury na kultur臋 obc膮 i nadawa艂 im charakter absolutny i uniwersalny, nie dopuszczaj膮cy innych uj臋膰. W ten spos贸b wiedza antropologa wytworzona przez kultur臋 zachodni膮 z kt贸rej antropolog si臋 wywodzi艂, stawiana by艂a ponad wiedz臋 badanych, stanowi膮c ostateczn膮 instancj臋 rozstrzygaj膮c膮 o znaczeniu zachodz膮cych w obr臋bie danej kultury zdarze艅. Prowadzi艂o to do aroganckiego i absurdalnego z dzisiejszej perspektywy przekonania, 偶e antropolog lepiej rozumie kultur臋 badan膮 ni偶 sami jej cz艂onkowie. M贸wi膮c inaczej, antropolog staraj膮c si臋 stworzy膰 oddaj膮cy ca艂o艣膰 badanej kultury opis, ujmowa艂 w nim to co sam na mocy w艂asnych kulturowych norm za tak膮 ca艂o艣膰 uznawa艂.

Pierwszy krok w stron臋 antropologii interpretatywnej uczyni艂 brytyjski antropolog Edward E. Evans鈥揚ritchard. Przeciwstawi艂 si臋 on tradycyjnym uj臋ciom antropologii zmierzaj膮cym w kierunku nauk 艣cis艂ych, wykazuj膮c jej du偶o silniejsze powinowactwo z naukami humanistycznymi. Badania antropologiczne wed艂ug Evans鈥揚ritchard nie powinny stawia膰 sobie jako g艂贸wnego celu wyja艣nianie praw i mechanizm贸w rz膮dz膮cych innymi kulturami. Zamiast tego antropologia powinna by膰 nauk膮, kt贸ra d膮偶y do wytworzenia p艂aszczyzny wzajemnego zrozumienia mi臋dzy r贸偶nymi kulturami. Dlatego te偶 odrzuca on dotychczasowe 鈥瀟warde鈥 metody bada艅 antropologicznych inspirowane naukami przyrodniczymi proponuj膮c w zamian paradygmat bada艅 opartych na wzajemnym dialogu i szukaniu konsensusu miedzy badaczem a badanymi. Zrozumienie 鈥瀒nnego鈥, porozumienie i komunikacja staj膮 si臋 zasadniczym priorytetem antropologii kulturowej.

W swoich rozwa偶aniach Edward E. Evans鈥揚ritchard por贸wna艂 antropologi臋 do t艂umaczenia dokonywanego z obcego j臋zyka i stwierdzi艂 na tej podstawie, 偶e w antropologii najistotniejszym problemem jest problem przek艂adu, o kt贸rego trafno艣ci decyduje wzajemne zrozumienie przedstawicieli kultury reprezentowanej przez badanych i badacza. Antropolog przestaje by膰 w takiej perspektywie odkrywc膮 praw, neutralnym naukowcem kt贸ry dysponuje 鈥瀘biektywnym鈥 punktem widzenia, dostrzega si臋 natomiast jego aktywny udzia艂 w negocjowaniu okre艣lonej wiedzy na temat obcej kultury. Dlatego te偶 Evans鈥揚ritchard okre艣la antropologi臋 jako swoisty zbi贸r zdarze艅, kt贸re 艂膮czy ze sob膮 narracja, interpretacja dokonywana przez badacza w 艣cis艂ym kontakcie z badanymi.

Kultura jako tekst

Podej艣cie inerpretatywne znalaz艂o sw贸j pe艂ny wyraz w tw贸rczo艣ci Cliforda Geertza. Ten ameryka艅ski antropolog si臋gaj膮c po filozofi臋 inspiratora zwrotu lingwistycznego Ludwika Wittgensteina, dociekania neopragmatyka Richarda Rortego i hermeneutyk臋 Paul Ricoeur鈥檃 stworzy艂 oryginaln膮 koncepcj臋 bada艅 i radykalnie odmieni艂 oblicze wsp贸艂czesnej antropologii kulturowej.

Geertz odrzuci艂 wypracowane na gruncie tradycyjnym syntetyczne, ujednolicaj膮ce, kategorie takie jak: prawo zwyczajowe, 艣wiatopogl膮d, sztuka, a nawet kultura. Zamiast badania tych ca艂o艣ci postulowa艂 on analizy skoncentrowane na szczeg贸艂ach i fragmentach. Antropologia kulturowa wed艂ug Geertza, nie powinna sobie ro艣ci膰 prawa do ca艂o艣ciowego, wyczerpuj膮cego oddania kultur badanych. Przedsi臋wzi臋cie takie jest niemo偶liwe i z g贸ry skazane na pora偶k臋, gdy偶 antropolog nawet w najdok艂adniejszym opisie nie osi膮ga obiektywnej reprezentacji rzeczywisto艣ci innej kultury. Dochodzi tu jedynie do wytworzenia pewnego wyobra偶enia 鈥瀘biektywnej鈥 rzeczywisto艣ci zgodnego z tym co w kulturze zachodniej uznawane jest za 鈥瀘biektywne鈥, czyli badacz nie艣wiadomie przypisuje obserwowanym zdarzeniom swoje prawdy, stawiaj膮c je ponad prawdy badanych. Dlatego te偶 wed艂ug Geertza antropologia powinna skupia膰 si臋 na ukazywaniu niemo偶liwo艣ci osi膮gni臋cia pe艂nego zrozumienia, a co za tym idzie niekompletno艣ci i fragmentaryczno艣ci wiedzy antropologicznej na temat innych kultur. W swoich badaniach Geertz ustawicznie podkre艣la艂 niemo偶no艣膰 dotarcia do absolutnej prawdy, uwik艂anie samego badacza w proces tworzenia opisu i problemy komunikacji mi臋dzy kulturowej. Interpretacje zjawisk dokonywanych przez antropologa pokazuj膮 ka偶dorazowo relatywno艣膰 kategorii kt贸rymi pos艂uguje si臋 badacz oraz chwiejno艣膰 i ulotno艣膰 wypracowanych przez niego ustale艅.

Na pierwszym miejscu w badaniach antropologicznych nie powinna sta膰 wiedza badacza (jak to mia艂o miejsce w uj臋ciach tradycyjnych), a wiedza kt贸r膮 pos艂uguj膮 si臋 w swoim codziennym 偶yciu badani, a kt贸r膮 Geertz okre艣la mianem wiedzy lokalnej. Wiedza ta sk艂ada si臋 ze skomplikowanych, zmiennych relacji symboli, kt贸re swoje znaczenie wyra偶aj膮 i uzyskuj膮 w dzia艂aniach podejmowanych przez cz艂onk贸w danej kultury. Jak okre艣la to sam Geertz: 鈥濿ierz膮c, wraz z Maksem Weberem, 偶e cz艂owiek jest zwierz臋ciem zawieszonym w sieciach znacze艅, kt贸re sam utka艂, pojmuj臋 kultur臋 jako owe sieci, kt贸rych analiza nie jest wi臋c eksperymentaln膮 nauk膮 poszukuj膮c膮 praw, lecz nauk膮 interpretatywn膮 poszukuj膮c膮 znaczenia. Jest to rodzaj wyja艣nie艅, za kt贸rymi si臋 opowiadam, interpretuj膮c pozornie enigmatyczne wydarzenia.鈥 Jak wynika z powy偶szych ustale艅 w badaniach antropologicznych niemo偶liwe jest jednorazowe okre艣lenie tego co oznacza dany gest, zachowanie, rytua艂, gdy偶 w zale偶no艣ci od sytuacji i sposob贸w u偶ycia, okre艣lonych interes贸w danych grup i jednostek mo偶e on oznacza膰 ka偶dorazowo co艣 innego.

W swoim rozumieniu symboli Cliford Geertz podobny jest do innego znanego antropologa wsp贸艂czesnego Victora Turnera. Turner jako pierwszy pokaza艂 problematyczno艣膰 wysuwania jednoznacznych hipotez na temat istniej膮cych w danej kulturze symboli. Zauwa偶y艂 on bowiem, 偶e symbole charakteryzuj膮 si臋 trzema zasadniczymi cechami: kondensacj膮 (jeden symbol mo偶e okre艣la膰 wiele sens贸w, dzia艂a艅 i znacze艅), symbole 艂膮cz膮 w sobie sprzeczne i wykluczaj膮ce si臋 znaczenia (przyk艂adowo symbolizuj膮c dobro i z艂o jednocze艣nie jak chi艅ski znak jin-jang), polaryzacj膮 znaczenia (symbole zawieraj膮 w sobie komponent zmys艂owy- form臋 i ideowy, my艣lowy- tre艣膰). Dlatego te偶 sens powstaje w spos贸b dynamiczny, zale偶ny od tego kto u偶ywa danych symboli, w jakim celu, w jakiej sytuacji i w jaki spos贸b.

Takie rozumienie kultury wskazuje na nieroz艂膮czny my艣lowy, zwi膮zek pomi臋dzy dzia艂aniami podejmowanymi przez cz艂onk贸w danej spo艂eczno艣ci i sensem. Znaczenie danego dzia艂ania zale偶y od tego do jakich, u偶ywanych w danej kulturze, symboli si臋 ono odnosi. Jednocze艣nie dzia艂anie przekszta艂ca, na nowo strukturalizuje i okre艣la zasoby symboli danej kultury. Dlatego te偶 jak zauwa偶a Geertz, je偶eli ludzkie dzia艂ania zawsze nios膮 ze sob膮 jakie艣 kulturowe sensy (i wytwarzaj膮 je) to mog膮 one by膰 odczytywane w spos贸b podobny do tekst贸w literackich. St膮d por贸wnuje on kultur臋 do tekstu a dzia艂alno艣膰 antropologa postrzega jako podobn膮 do bada艅 literackich, kt贸rych celem jest okre艣lona interpretacja tekst贸w kulturowych. Badania antropologiczne mo偶na wiec okre艣li膰 w analogii do krytyki literackiej jako krytyk臋 kultury.

Do tak pojmowanych bada艅 antropologicznych Clifford Geertz stworzy艂 specjaln膮 perspektyw臋 badawcz膮, kt贸r膮 nazwa艂 opisem g臋stym. Metoda ta zasadniczo r贸偶ni si臋 od tradycyjnych bada艅, czyli jak okre艣la je Geertz, opisu rzadkiego, polegaj膮cego na rejestracji zaobserwowanych przez antropologa fakt贸w i rozszyfrowywaniu na tej podstawie praw rz膮dz膮cych dan膮 kultur膮. opis g臋sty nie formuje uniwersalnych teorii, a skupia si臋 na badaniu znaczenia. Jak zauwa偶a Geertz przedstawiciele danej kultury, dokonuj膮 ci膮g艂ej interpretacji do艣wiadcze艅 kt贸re im si臋 przydarzaj膮 w codziennym 偶yciu i stosownie do tych interpretacji podejmuj膮 okre艣lone dzia艂ania. Antropolog natomiast dokonuje interpretacji tych interpretacji staraj膮c si臋 w ten spos贸b zrozumie膰 badanych. Dlatego te偶 ustalenia takie zawsze s膮 pewn膮 fikcj膮 wytwarzan膮 przez badacza, w czym po raz kolejny objawia si臋 analogia do bada艅 literackich. Nie oznacza to, 偶e antropologia k艂amie i wytwarza nieprawd臋, oznacza to natomiast, 偶e ustalenia antropologii nigdy nie s膮 absolutne i wyczerpuj膮ce (ca艂o艣ciowe). W ten spos贸b ukazuje si臋 otwarto艣膰 interpretacji antropologicznej na inne uj臋cia i perspektywy, kt贸re mog膮 prowadzi膰 w konsekwencji do innych, odmiennych ustale艅 i wniosk贸w na temat badanej kultury.

Og贸lnym celem antropologii interpretatywnej jest d膮偶enie do zrozumienia sens贸w jakie swoim dzia艂aniom przypisuj膮 przedstawiciele obcych kultur. Badaniom takim towarzyszy jednocze艣nie 艣wiadomo艣膰 niemo偶no艣ci pe艂nego zrozumienia pomi臋dzy ro偶nymi kulturami. Na gruncie antropologii interpretatywnej stwierdza si臋, 偶e nie jest mo偶liwe okre艣lenie zbie偶nej i raz na zawsze ustalonej wersji prawdy tej samej dla badacz i badanych, mo偶liwe jest natomiast osi膮ganie chwilowego porozumienia, zawsze chwiejnego, niepewnego i nigdy ostatecznego.

Wybrana literatura przedmiotu:

  1. Alan Barnard, Antropologia, Warszawa 2006.
  2. Micha艂 Buchowski, Wojciech J. Burszta, O za艂o偶eniach interpretacji antropologicznej, Warszawa 1992.
  3. James Clifford, K艂opoty z kultur膮, Warszawa 2000.
  4. Clifford Geertz, Interpretacja kultury, Krak贸w 2005.
  5. Clifford Geertz, Wiedza lokalna, Krak贸w 2005.
  6. Adam Kuper, Kultura. Model antropologiczny, Krak贸w 2005.
  7. Marcin Luba艣, Rozum i etnografia. Przyczynek do krytyki antropologii postmodernistycznej, Krak贸w 2003.
  8. Victor Turner, Las symboli. Aspekty rytua艂贸w u ludu Ndembu, Krak贸w 2006.

Jak oceniasz ten materia艂?

Kliknij na gwiazdk臋, aby zostawi膰 swoj膮 ocen臋

艢rednia ocena / 5. Liczba g艂os贸w:

Jak dot膮d brak g艂os贸w! Oce艅 ten post jako pierwszy.

Pawlak Antoni

Poprzedni wpis

Antropologia refleksyjna

Nast臋pny wpis
Wiedzo Znawca
Redaktor z rzemios艂em w r臋ku na co dzie艅 szef kontroli jako艣ci w brytyjskim oddziale Amazona. W niedalekiej przysz艂o艣ci planuje zrealizowa膰 m艂odzie艅cze marzenia i napisa膰 ksi膮偶k臋.

Komentarze - masz co艣 do napisania? Zostaw prosz臋 informacje.