Zwrot lingwistyczny

()

Zwrot lingwistyczny

Zwrot lingwistyczny 鈥 zdaniem Rorty鈥檈go 鈥 by艂 鈥瀝ewolucj膮鈥 rozmiarem i znaczeniem por贸wnywaln膮 do tych, jakie w filozofii (i nie tylko) dokona艂y si臋 za spraw膮 Kartezjusza, Kanta, itp. Ten swoisty 鈥瀙rzewr贸t metodologiczny鈥, dokonywa艂 si臋 w 艂onie nowopowsta艂ej filozofii analitycznej, nast臋pnie oddzia艂a艂 znacz膮co na szerok膮 skal臋. Tworz膮ca si臋 w nurcie analitycznym filozofia mia艂a osi膮gn膮膰 status nauki, (m.in. mia艂a by膰 intersubiektywnie komunikowalna i post臋powa), jednak nie mia艂a dostarcza膰 鈥瀢iedzy o 艣wiecie鈥, tak jak nauki przyrodnicze, spo艂eczne, etc. Mia艂a natomiast dokonywa膰 logicznej analizy j臋zyka tych nauk pod wzgl臋dem 艣cis艂o艣ci opisu i wyja艣niania zjawisk. W centrum zainteresowania znalaz艂 si臋 szeroko rozumiany j臋zyk, st膮d te偶 mo偶na m贸wi膰 o narodzinach filozofii j臋zyka i paradygmatu lingwistycznego. Ulokowanie wiedzy w kontek艣cie j臋zykowym zdecydowa艂o o tym, 偶e istotnym problemem (nie tylko filozoficznym) sta艂o si臋 to, jak m贸wimy o 艣wiecie, nie za艣 鈥 jak poprzednio 鈥 co o nim m贸wimy.

 

Na og贸艂 zmian, jakie przyj臋艂o si臋 okre艣la膰 mianem zwrotu lingwistycznego (ang. linguistic turn), sk艂ada si臋 ca艂y szereg wydarze艅 maj膮cych miejsce g艂贸wnie w pierwszej po艂owie XX w. Wzrost zainteresowania matematyk膮 i logik膮, (pocz膮wszy od schy艂ku XIX w.), znalaz艂 swe uciele艣nienie w logicyzmie. Jego podstawowym za艂o偶eniem by艂o uznanie logiki za system prymarny wobec wszystkich innych tego typu. Dowod贸w na to mia艂 dostarczy膰, m.in. projekt zredukowania matematyki do logiki, kt贸rego podj臋li si臋 B. Russell i A. N. Whitehead. Ich trzytomowe dzie艂o Principia mathematica (1910-13) nie spe艂ni艂o pocz膮tkowego zamiaru, jednak zosta艂 tam opracowany rachunek predykat贸w (zawieraj膮cy w sobie klasyczny rachunek zda艅).

W tym samym czasie formowa艂o si臋 Ko艂o Wiede艅skie (orientacja neopozytywistyczna), kt贸re w du偶ej mierze zawi膮za艂o si臋 pod wp艂ywem szeregu zmian w 贸wczesnej nauce 鈥 zw艂aszcza w fizyce, kt贸r膮 zrewolucjonizowa艂y prace Einsteina. Manifest, og艂aszaj膮cy formalne zawi膮zanie si臋 Ko艂a oraz program naukowy, wydany zosta艂 w 1929 r. Spo艣r贸d czternastu cz艂onk贸w tam wymienionych, najs艂ynniejsi to: R. Carnap, O. Neurath, M. Schlick, H. Hahn, P. Frank, a tak偶e lu藕niej zwi膮zany z Ko艂em, s艂ynny p贸藕niej logik K. G枚del.

Moritz Schlick 鈥 za艂o偶yciel i prezes Ko艂a 鈥 twierdzi艂, 偶e dokonuje si臋 鈥瀘stateczny przewr贸t w filozofii鈥, w wyniku kt贸rego wszystkie dotychczasowe spory zostan膮 raz na zawsze rozwi膮zane, a w艂a艣ciwie uznane za 鈥瀙seudo problemy鈥, 鈥瀖etafizyczny be艂kot鈥. 艢cie偶ki 鈥瀗owej filozofii [鈥 wywodz膮 si臋 z logiki. Pocz膮tek ich dostrzega艂 mgli艣cie Leibniz, istotne odcinki odkryli w ostatnim stuleciu [tzn. pod koniec XIX w. 鈥 przyp. P.N.] G. Frege i B. Russell, natomiast punkt zwrotny osi膮gn膮艂 dopiero L. Wittgenstein鈥.

Ludwig Wittgenstein to posta膰, dzi臋ki kt贸rej zwrot lingwistyczny (a dok艂adniej jego dwie g艂贸wne 鈥瀎azy鈥) rozpocz膮艂 si臋 i dokona艂 w takiej w艂a艣nie, a nie innej postaci. Jego 鈥 spisany podczas wojny 鈥 Traktat logiczno-filozoficzny (1921), odegra艂 konstytutywn膮 rol臋 w formowaniu si臋 g艂贸wnych za艂o偶e艅 prawie ca艂ej 贸wczesnej my艣li analitycznej. Tezy zawarte w Traktacie, sta艂y si臋 g艂贸wn膮 inspiracj膮 dla cz艂onk贸w Ko艂a Wiede艅skiego, a tak偶e wywar艂y silny wp艂yw na analityk贸w brytyjskich G. E. Moora, B. Russella 鈥 nauczycieli m艂odego Wittgensteina z okresu studi贸w w Oxfordzie (1912-13).

Og贸lnie rzecz ujmuj膮c, Traktat postuluje korelacj臋 pomi臋dzy rzeczywisto艣ci膮 a j臋zykiem, kt贸ry jest jej obrazem 鈥 jest to 鈥瀟eoria obrazowania logicznego鈥. 艢wiat jest zbiorem fakt贸w, kt贸rych kompleksy (stany rzeczy) mog膮 by膰 obejmowane przez my艣l, kt贸ra 鈥 w 艣wietle tez traktatu 鈥 jest 鈥瀕ogicznym obrazem fakt贸w鈥. My艣l z kolei, to 鈥瀦danie sensowne鈥 鈥 w tej tezie zawiera si臋 zwi膮zek pomi臋dzy my艣leniem a j臋zykiem.

Zatem analizuj膮c j臋zyk, docieramy do my艣li, w kt贸rej konceptualizuje si臋 rzeczywisto艣膰. Jest to jedna z najwa偶niejszych cech filozofii analitycznej: docieranie do 鈥瀙rawdy鈥 poprzez analiz臋 logiczn膮 zda艅. Analitycy skupiali si臋 na badaniu 鈥瀙raw鈥 j臋zykowego uniwersum, wychodz膮c z za艂o偶enia, 偶e rzeczywisto艣膰 (stan rzecz) ma struktur臋 logiczn膮, kt贸rej odpowiada syntaktyczna budowa wyra偶e艅 j臋zykowych (a konkretnie zda艅, twierdze艅, s膮d贸w, etc.) Schlick wyra偶a to nast臋puj膮co: 鈥瀗ie samej metodzie zawdzi臋czamy wielki przewr贸t w filozofii, lecz zupe艂nie czemu艣 innemu, co wprawdzie metoda ta umo偶liwia i inicjuje, lecz co tkwi znacznie g艂臋biej: jest to zrozumienie istoty tego, co logiczne [鈥 Punktem wyj艣ciowym dla wyja艣nienia tej sprawy jest fakt, 偶e ka偶de poznanie jest wyra偶eniem, przedstawieniem. Wyra偶a ono fakt, kt贸ry jest w nim poznany, a mo偶e si臋 to dzia膰 na wiele r贸偶nych sposob贸w, w dowolnym j臋zyku i za pomoc膮 dowolnych system贸w znak贸w. Skoro wszystkie mo偶liwe sposoby przedstawienia wyra偶aj膮 rozmaicie jedno i to samo poznanie, musi by膰 mi臋dzy nimi co艣 wsp贸lnego i jest to ich forma logiczna鈥.

Za kwintesencj臋 pierwszej fazy 鈥瀦wrotu lingwistycznego鈥 mo偶na uzna膰 s艂owa, kt贸re w tym samym tek艣cie wysz艂y spod pi贸ra Schlicka. 鈥濩elem filozofii jest logiczne wyja艣nianie my艣li. Filozofia nie jest teori膮, lecz dzia艂alno艣ci膮. Rezultatem filozofii nie jest pewna suma 鈥榸da艅 filozoficznych鈥, lecz jasno艣膰 zda艅鈥.

G艂贸wnie pod wp艂ywem Traktatu, a tak偶e wcze艣niej opisanych dokona艅 Russela/Whiteheada, w ramach Ko艂a Wiede艅skiego utworzy艂 si臋 nurt, okre艣lany 鈥瀎ilozofi膮 j臋zyka idealnego鈥. Badania empiryczne skupia艂y si臋 鈥 jak sama nazwa wskazuje 鈥 na skonstruowaniu uniwersalnego j臋zyka nauki, kt贸ry dzi臋ki swej jednoznaczno艣ci, klarowno艣ci i poprawno艣ci syntaktycznej mia艂by skutecznie eliminowa膰 filozoficzno-naukowe 鈥瀊艂臋dy鈥 i dostarcza膰 narz臋dzi dla 鈥瀙ozyskiwania wiedzy pewnej鈥. Programowo zwalczano wszelk膮 metafizyk臋, jako 鈥瀦bi贸r niedorzeczno艣ci鈥 i 藕r贸d艂o wszelkich nieporozumie艅, w my艣l ostatniej tezy Traktatu, 鈥濷 czym nie mo偶na m贸wi膰, o tym trzeba milcze膰鈥. Na marginesie warto wspomnie膰 o przekonaniu Wittgensteina, 偶e dzi臋ki swym tezom rozwi膮za艂 (obali艂 sensowno艣膰) wszelkie filozoficzne problemy. Jednak偶e 鈥 uznaj膮c wielkie systemy filozoficzne, teologiczne, etc., za zbiory niedorzeczno艣ci, podobny status przyzna艂 swym tezom stwierdzaj膮c, 偶e Traktat jest niczym drabina, kt贸r膮 鈥 po wej艣ciu na pewien poziom poznania 鈥 nale偶y odrzuci膰.

Mimo tych i innych w膮tpliwo艣ci, wszyscy cz艂onkowie Ko艂a Wiede艅skiego 鈥 mniej lub bardziej zgodnie 鈥 pozostawali pod silnym wp艂ywem Traktatu Logiczno-Filozoficznego Wittgensteina. Nawet w贸wczas, gdy ten po powrocie na Uniwersytet w Oxfordzie (1929), pocz膮艂 stopniowo odchodzi膰 od swych wcze艣niejszych koncepcji. Znacznie p贸藕niejsze Dociekania filozoficzne (wydane po艣miertnie, na podstawie notatek), traktuj膮 j臋zyk zgo艂a inaczej.

Jeszcze w Traktacie Wittgenstein doszed艂 do wniosku, 偶e zdania, kt贸rymi wyra偶amy nasze my艣li, s膮 czym艣 o wiele ubo偶szym, ni偶 same my艣li, wobec tego s膮 niewystarczaj膮ce do tego, aby co艣 przedstawi膰. Na to, co okre艣lamy mianem 鈥瀝zeczywisto艣ci鈥, 鈥瀗aszym 艣wiatem鈥, sk艂ada si臋 wiele tego, czego w 鈥瀓臋zyku faktualnym鈥, 鈥瀗aukowym鈥 nie da si臋 uj膮膰, o czym 鈥瀗ale偶y milcze膰鈥. Na kartach swych notatnik贸w Wittgenstein stwierdza, 偶e to 鈥瀗iewypowiadalne鈥 stanowi wa偶n膮 cz臋艣膰 naszego 艣wiatopogl膮du i naszego 偶ycia. W tym kontek艣cie j臋zyk naukowy jawi si臋 jako jedna z 鈥瀏ier鈥, pod wzgl臋dem uprzywilejowania pozostaj膮ca na r贸wni z innymi dyskursami, np. religijnym, politycznym, itp. Podej艣cie to mo偶na okre艣li膰 antropologicznym, w 艣wietle kt贸rego autor przeciwstawia si臋 pojmowaniu j臋zyka jako idealnego, sp贸jnego systemu po艣rednicz膮cego mi臋dzy my艣l膮 a 艣wiatem. Twierdzi, 偶e j臋zyk jest zestawem narz臋dzi, poszerzonym o ca艂e mn贸stwo znak贸w, symboli, kontekst贸w, dzi臋ki kt贸rym mo偶emy uczestniczy膰 w r贸偶nych 鈥瀏rach j臋zykowych鈥. J臋zyk jest 鈥瀟worem鈥 spo艂ecznym, kt贸rego uczymy si臋 nie poprzez opanowywanie jego regu艂, ale poprzez partycypacj臋 w praktyce spo艂ecznej, w trakcie 鈥瀏rania鈥. Co wi臋cej: 鈥瀒stnieje niezliczona ilo艣膰 [gier]: niezliczona ilo艣膰 sposob贸w u偶ycia tego wszystkiego, co zwiemy 鈥榸nakiem鈥, 鈥榮艂owem鈥, 鈥榸daniem鈥. I mnogo艣膰 ta nie jest czym艣 sta艂ym, raz na zawsze danym; powstaj膮 bowiem, mo偶na rzec, nowe typy j臋zyka, nowe gry j臋zykowe, a inne staj膮 si臋 przestarza艂e i id膮 w zapomnienie鈥. W ten spos贸b upada pogl膮d o uniwersalno艣ci struktury logicznej jako w艂a艣ciwej my艣li i rzeczywisto艣ci. To praktyka, kontekst nadaje s艂owom okre艣lony sens, nie za艣 jak w Traktacie i w opinii cz艂onk贸w Ko艂a Wiede艅skiego 鈥 鈥瀞ensem zdania jest metoda jego weryfikacji鈥.

W wyniku zmiany tendencji, wykszta艂ci艂a si臋 orientacja zwana 鈥瀎ilozofi膮 j臋zyka potocznego鈥, kt贸ra zdominowa艂a brytyjski nurt analityczny w po艂owie XX w. Skupia艂a si臋 ona na opisie sposob贸w u偶ycia wyra偶e艅, akcentuj膮c rol臋 pragmatycznego, a nie semantycznego aspektu wypowiedzi. Innymi s艂owy, znaczenie jest tu zale偶ne od zastosowania, u偶ycia danego wyra偶enia w danym kontek艣cie. Jednym z najwa偶niejszych osi膮gni臋膰 tego nurtu by艂a koncepcja akt贸w mowy J. L. Austina oraz osi膮gni臋cia G. Ryle鈥檃.

Pomijaj膮c fakt wewn臋trznego zr贸偶nicowania fenomenu linguistic turn, og贸lnie mo偶na rzec, 偶e po 鈥瀦wrocie鈥 przedmiotem zainteresowania staj膮 si臋 wyra偶enia j臋zykowe. To swoiste odej艣cie od filozofii 艣wiadomo艣ci w stron臋 filozofii j臋zyka i komunikacji, pod wzgl臋dem istotno艣ci por贸wnywane jest z kantowskim 鈥瀙rze艂omem kopernika艅skim鈥 w teorii poznania. Do najistotniejszych konsekwencji zwrotu lingwistycznego nale偶y zaliczy膰, m.in. kryzys reprezentacjonizmu, empiryzmu, metafizyki, odkrycie 鈥瀢ewn膮trzj臋zykowego鈥 aspektu ludzkiego poznania, zaistnienie relatywizmu j臋zykowego, postulat zr贸wnowa偶enia r贸偶nych dyskurs贸w, etc.

Podsumowuj膮c, warto raz jeszcze zacytowa膰 Rorty鈥檈go, kt贸ry twierdzi, 偶e 鈥瀌onios艂o艣膰 Wittgensteina polega na tym, 偶e pom贸g艂 nam wyrwa膰 si臋 z kartezja艅sko鈥搇ocke鈥檕wskiego sposobu my艣lenia [鈥 Zast膮pienie kantowskiego m贸wienia o do艣wiadczeniu, my艣li i 艣wiadomo艣ci wittgensteinowskim m贸wieniem o u偶yciach wyra偶e艅 j臋zykowych, pomaga nam zast膮pi膰 gorsze teorie filozoficzne lepszymi鈥.

Jak oceniasz ten materia艂?

Kliknij na gwiazdk臋, aby zostawi膰 swoj膮 ocen臋

艢rednia ocena / 5. Liczba g艂os贸w:

Jak dot膮d brak g艂os贸w! Oce艅 ten post jako pierwszy.

Zjawiska parademoniczne 鈥 strachy i zjawy

Poprzedni wpis
Wiedzo Znawca
Redaktor z rzemios艂em w r臋ku na co dzie艅 szef kontroli jako艣ci w brytyjskim oddziale Amazona. W niedalekiej przysz艂o艣ci planuje zrealizowa膰 m艂odzie艅cze marzenia i napisa膰 ksi膮偶k臋.

Komentarze - masz co艣 do napisania? Zostaw prosz臋 informacje.