Antropologia refleksyjna

()

Jest to nurt antropologii wsp贸艂czesnej, kt贸ry wyr贸s艂 na gruncie postmodernistycznej krytyki modernistycznego sposobu uprawiania nauki. Antropologia refleksyjna w istotny spos贸b powi膮zany jest krytyk膮 kolonializmu i przejaw贸w europocentryzmu w badaniach antropologicznych. Za g艂贸wnych przedstawicieli uwa偶a si臋 miedzy innymi: Clifforda Geertza, Jamesa Clifforda i Edwarda Saida.

Zasadnicze problemy, kt贸rymi zajmuje si臋 Antropologia refleksyjna obejmuj膮 zagadnienia dotycz膮ce wytwarzania wiedzy antropologicznej oraz jej ideologicznych i historycznych podstaw. Badania antropologii refleksyjnej demaskuj膮 roszczenia do neutralno艣ci i obiektywno艣ci, jakie stara艂a si臋 (cz臋sto nie艣wiadomie) wytworzy膰 antropologia zorientowana tradycyjnie. Analizy prowadzone w tym nurcie koncentruj膮 si臋 wok贸艂 problem贸w reprezentacji obcej rzeczywisto艣ci kulturowej za pomoc膮 wiedzy antropologicznej i wytwarzanych na jej gruncie kategorii. Krytycznej analizie poddaje si臋 tu sam proces tworzenia wiedzy antropologicznej, zwracaj膮c uwag臋 na trudno艣ci procesu badawczego i subiektywno艣膰 do艣wiadcze艅 antropologa, co by艂o pomijane i maskowane w tradycyjnych tekstach antropologicznych. Antropologia refleksyjna wskazuje tu na mechanizm budowania, wra偶enia obiektywno艣ci tradycyjnej relacji antropologicznej, kt贸ra mia艂a by膰 gwarantowana przez sam autorytet antropologa, budowany i uprawamacniany przez pewne praktyki (np. badania terenowe) i zabiegi retoryczne (styl opisu, nagromadzenie fotografii, dowod贸w empirycznych). Antropolog, jako autor sprawozdania uzyskiwa艂 w ten spos贸b uprzywilejowan膮 pozycj臋 i wy艂膮czn膮 mo偶liwo艣膰 m贸wienia prawdy na temat danej kultury.

Tradycyjne badania antropologiczne traktowano jako opisywanie, jednej obiektywnej rzeczywisto艣ci. Nie brano tu pod uwag臋, 偶e odmienne kultury 偶yj膮 w odmiennych 艣wiatach pos艂uguj膮cych si臋 odmiennymi kategoriami j臋zykowymi, sposobami usensawniania rzeczywisto艣ci, a co za tym idzie innymi wyobra偶eniami na temat tego czym rzeczywisto艣膰 jest. Jak wskazuje Antropologia refleksyjna za艂o偶enie o jedno艣ci rzeczywisto艣ci powodowa艂o, 偶e badania by艂y raczej pr贸b膮 zagarni臋cia, zdominowania i podporz膮dkowania sobie jednej rzeczywisto艣ci kulturowej, kt贸r膮 reprezentowali badani, przez wiedz臋 i rzeczywisto艣膰 kulturow膮, kt贸r膮 pos艂ugiwa艂 si臋 badacz. Analityczny j臋zyk badawczy i kategorie kultury zachodniej, bezzasadnie stawiane by艂y tu ponad wiedz臋 i rzeczywisto艣膰 tubylc贸w, odbieraj膮c im prawo i mo偶liwo艣膰 m贸wienia we w艂asnym imieniu.

Antropologia refleksyjna, a antropologia tradycyjna

Zasadnicze za艂o偶enie metody badawczej modernistycznej antropologii opiera艂o si臋 na badaniach terenowych. Panowa艂o bowiem przekonanie, 偶e pobyt w艣r贸d cz艂onk贸w innej kultury i bezpo艣rednia ich obserwacja gwarantuje prawdziwo艣膰 dostarczanej przez antropologa wiedzy. St膮d 鈥瀊ycie tam鈥, czyli odpowiednio d艂ugie (przy czym okres ten nie by艂 nigdy jednoznacznie sprecyzowany) przebywanie w艣r贸d tubylc贸w, zapewnia膰 mia艂o odbiorc贸w antropologicznych tekst贸w, 偶e zawarta w nich wiedza jest prawdziwa.

Antropologowie tradycyjni d膮偶yli do ca艂o艣ciowego, holistycznego oddania badanej kultury. Dlatego te偶 powstawa艂y tu olbrzymie monografie, kt贸rych zadaniem by艂 szczeg贸艂owy opis wszystkich aspekt贸w badanej kultury: sposob贸w 偶ycia, pokrewie艅stwa, religii, obyczaju, codziennych zachowa艅 itp. . Kultura traktowana by艂a tu w spos贸b reistyczny, jako niezale偶ny, istniej膮cy obiektywnie byt, kt贸rego istot臋 potrafi艂 uchwyci膰 i odda膰 badacz.

Powszechnym narz臋dziem badawczym by艂 opis poparty bezpo艣rednimi do艣wiadczeniami antropologa. Odpowiednio skonstruowane relacje antropologiczne stanowi艂y tu przeka藕nik uniwersalnej prawdy na temat innych kultur. Przekonanie takie ugruntowane by艂o w epistemologicznym modelu poznania. Zak艂ada艂 on, 偶e istnieje niezale偶ny od poznaj膮cego podmiotu, obiektywnie istniej膮cy przedmiot poznania do kt贸rego istoty, badacz m贸g艂, za pomoc膮 okre艣lonych regu艂 dotrze膰. Wiedza tak zdobyta mia艂a by膰 adekwatnym odzwierciedleniem istniej膮cego, uniwersalnego porz膮dku. Sam antropolog by艂 tu niezale偶nym podmiotem poznaj膮cym, jego punkt widzenia by艂 uznawany za neutralny, 鈥瀗iewinny鈥 i transcendentny. Dominuj膮cym stylem opisu w tradycyjnej antropologii by艂 styl realistyczny, kt贸ry z za艂o偶enia mia艂 pokazywa膰 inn膮 kultur臋 w spos贸b bezpo艣redni, bez przeinacze艅 i przek艂ama艅, tak膮 jak膮 ona by艂a w istocie. Antropologia tradycyjna by艂a wi臋c ustalaniem i konfrontowaniem teorii z praktyk膮, wiedzy z empiri膮, czyli ci膮g艂膮 pr贸b膮 odwzorowania rzeczywisto艣ci za pomoc膮 adekwatnego do niej tekstu (reprezentacji).

Antropologia refleksyjna problematyzuje podstawowe za艂o偶enia tradycyjnej praktyki badawczej funkcjonuj膮cej w paradygmacie nowoczesnej antropologii. Krytyce zostaje tu poddany spos贸b zdobywania i gromadzenia danych antropologicznych. Antropologia refleksyjna inspirowana dokonaniami hermenautyki problematyzuje niezale偶no艣膰 podmiotu poznania od poznawanego przedmiotu. Zauwa偶a si臋 tu, 偶e wiedza antropologiczna tworzona jest po przez ci膮g艂e interakcje pomi臋dzy badaczem i badanymi. Sama sytuacja badawcza wymaga porozumienia miedzy podmiotem i przedmiotem bada艅, co z kolei poci膮ga za sob膮 konieczno艣膰 partycypowania badacza w wiedzy badanych. Dlatego te偶 bezstronno艣膰 antropologa nie daje si臋 utrzyma膰, gdy偶 jego wiedza i spos贸b rozumienia badanej rzeczywisto艣ci jest wypadkow膮 licznych dyskursywnych oddzia艂ywa艅 spo艂ecznych. Mamy tu wi臋c do czynienia z ci膮g艂ym nieustaj膮cym procesem wzajemnych oddzia艂ywa艅 badacza i badanych. Prowadzi to do niemo偶liwo艣ci ustalenia jednej interpretacji, prawdziwej wiedzy gdy偶 tworzona jest ona w dynamicznym, nie maj膮cym ko艅ca procesie. Antropologia refleksyjna podkre艣la tu rol臋 samych badanych, kt贸rzy staj膮 si臋 wsp贸艂autorami tekst贸w antropologicznych.

Fakt neutralno艣ci do艣wiadczenia antropologa na kt贸rym fundowana jest wiedza antropologiczna jest w antropologii refleksyjnej uznany za fikcj臋. Zauwa偶a si臋 bowiem, 偶e dane badawcze nieroz艂膮cznie powi膮zane s膮 z subiektywnym odbiorem 艣wiata i otaczaj膮cej antropologa rzeczywisto艣ci. S膮 one wytwarzane w konkretnych historycznych i lokalnych sytuacjach, kt贸re badacz nie tylko obserwuje, ale aktywnie wsp贸艂tworzy.

Antropologia refleksyjna demaskuje w jaki spos贸b problemy z bada艅 terenowych tj. subiektywno艣膰 do艣wiadcze艅 antropologa, zale偶no艣膰 wiedzy antropologicznej od badanych, kontekstu sytuacyjnego, historycznego i kulturowego, zostaje pomini臋ta w procesie tekstualizacji, czyli przetwarzania do艣wiadcze艅 badacza w naukowy tekst. Tekst antropologiczny i ich niezmienny realistyczny styl, w retoryczny spos贸b zaciemniaj膮 problemy zdobywania wiedzy antropologicznej, jej subiektywnego charakteru i nierozerwalnego zwi膮zku z kontekstem bada艅. Realizm antropologiczny dominuj膮cy w tekstach antropologii modernistycznej stanowi艂 wi臋c pewien skonwencjonalizowany mechanizm obiektywizacji i uniwersalizacji fragmentarycznej i subiektywistycznej wiedzy antropologa. Dzi臋ki temu niesp贸jne, niejednorodne i zawsze cz臋艣ciowe do艣wiadczenia, tworzy艂y podstaw臋 do formu艂owania totalnej ca艂o艣ciowej wizji obcej kultury.

Krytykuj膮c tradycyjne podej艣cie w antropologii, nurt refleksyjny koncentruje si臋 na postaci antropologa jako autora sprawozdania, narracji roszcz膮cej sobie prawo do obiektywno艣ci i prawdy. Zauwa偶a si臋 tu, 偶e antropolog jako autor nigdy nie jest bezstronny, jest on bowiem wytworem swojej kultury, co implikuje konieczno艣膰 pos艂ugiwania si臋 wytworzonymi na jej gruncie kategoriami, kt贸rych proweniencja ma charakter ideologiczny i historyczny. Poci膮ga to za sob膮 specyficzn膮, zdeterminowan膮 kulturowo perspektyw臋 postrzegania badanej rzeczywisto艣ci. Dlatego te偶 tradycyjne badania antropologiczne by艂y zawsze aktem imputacji kategorii kultur zachodniej kulturom obcym. Badacz rzutowa艂 wypracowane na gruncie w艂asnej kultury kategorie na zastan膮 rzeczywisto艣膰 kulturow膮, nie艣wiadomie przypisuj膮c jej pewne cechy, podporz膮dkowuj膮c kultur臋 badanych kulturze badanego.

Antropologia refleksyjna zauwa偶a, 偶e j臋zyk nie jest przezroczystym medium, a wypracowane na jago gruncie kategorie decyduj膮 i wsp贸艂tworz膮 przedmiot poznania. St膮d bezstronny opis jako gwarant prawdy antropologicznej jest tu raczej postrzegany jako ideologiczny mechanizm konstruowania wiedzy na temat innych. Prze艣wiadczenie o bezstronno艣ci opisu prowadzi艂o w tradycyjnych badaniach do uto偶samienie rzeczywisto艣ci tekstowej, fikcyjnej, wykreowanej przez antropologa w tek艣cie z prawdziw膮 obiektywnie istniej膮c膮 rzeczywisto艣ci膮 danej kultury.

Praktyka badawcza antropologii refleksyjnej

Antropologia refleksyjna jest rodzajem meta refleksji nad antropologi膮, jako partykularnym wytworem, praktyk膮 kultury zachodniej. Antropologia refleksyjna stanowczo odrzuca tradycyjny paradygmat bada艅 antropologicznych polegaj膮cy na obsesyjnym uzgadnianiu kolejnych teorii z istniej膮c膮 niezale偶nie od nich obiektywn膮 rzeczywistosto艣ci膮. Neguje si臋 tu w og贸le mo偶liwo艣膰 istnienia jednej obiektywnej poza kulturowej rzeczywisto艣ci, a wskazuje si臋 raczej na wielo艣膰 sposob贸w, werbalizowania, ujmowania i usensawniania tego co na gruncie r贸偶nych kultur uznawane jest za rzeczywisto艣膰. Zast臋puje si臋 tu badania nad referencyjnosci膮 (czyli odniesieniem przedmiotowym teorii) badaniami wewn膮trzlingwistycznymi. Kluczowe przestaj膮 by膰 badania nad adekwatno艣ci膮 tekstu antropologicznego do jakiej艣 rzeczywisto艣ci obiektywnej, analizuje si臋 natomiast to jak dany tekst sytuuje si臋 w stosunku do innych tekst贸w wytworzonych na gruncie danego spo艂ecze艅stwa w okre艣lonych warunkach politycznych i historycznych.

Nadrz臋dnym problemem staje si臋 tu ukazanie wielo艣ci 艣wiat贸w, rzeczywisto艣ci r贸偶nych kultur i niemo偶liwo艣ci sprowadzenia ich do jednej nadrz臋dnej perspektywy. Wskazuje si臋 tu na polifoniczny charakter bada艅 antropologicznych. Okre艣lenie to zaczerpni臋te z bada艅 literaturoznawczych dotyczy, typu narracji w kt贸rym brak jest nadrz臋dnego punktu widzenia, a do czynienia mamy z licznymi przenikaj膮cymi si臋 perspektywami, krzy偶uj膮cymi si臋 interesami i odmiennymi uczuciami. Zadaniem antropologii refleksyjnej jest demaskowanie chwyt贸w retorycznych, sposob贸w budowania autorytetu i wytwarzania wra偶enia nadrz臋dno艣ci perspektywy badacza, nad wiedz膮 i perspektyw膮 postrzegania 艣wiata reprezentowan膮 przez badanych. Takie podej艣cie zbli偶a praktyk臋 antropologiczn膮 do krytyki literackiej. Podstawowym materia艂em badawczym przestaj膮 by膰 obce kultury, a zaczynaj膮 go stanowi膰 teksty tradycyjnej antropologii i sposoby reprezentowania w nich inno艣ci. Zauwa偶a si臋 tu, 偶e jakakolwiek rzeczywisto艣膰 istnieje na zewn膮trz nas, to reprezentacja tej偶e istnieje zawsze w naszym umy艣le, nigdy nie do艣wiadczamy rzeczywisto艣ci bezpo艣rednio. Dlatego te偶 jakikolwiek antropologiczny tekst jedynie uzurpuje sobie prawo do reprezentowania innej kultury, pr贸buj膮c reprezentowa膰 to czego reprezentowa膰 si臋 nie da. Zasadniczym calem antropologii refleksyjnej przestaje by膰 adekwatne odzwierciedlenie jakiej艣 innej kultury, a bada si臋 raczej spos贸b bycia kultury w antropologicznym tek艣cie. Antropologia refleksyjna bada sam膮 antropologi臋 i sposoby wytwarzania przez ni膮 wiedzy, zwracaj膮c uwag臋 na jej podobie艅stwo do literatury, kt贸ra te偶 za pomoc膮 okre艣lonego stylu, poetyki i pewnych konwencji wytwarza wra偶enie obcowania z zawart膮 w tek艣cie rzeczywisto艣ci膮. St膮d tradycyjne badania antropologiczne jawi膮 si臋 tutaj nie jako odkrywanie jakiej艣 prawdy o innej kulturze, ale jako jej kreowanie.

Wybrana literatura przedmiotu:

  1. Clifford Geertz, Dzie艂o i 偶ycie: antropolog jako autor, Warszawa 2000.
  2. Edward Said, Orientalizm, Warszawa 1991.
  3. James Clifford, K艂opoty z kultur膮. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, Warszawa 2000.
  4. Waldemar Kuligowski, Antropologia refleksyjna. O rzeczywisto艣ci tekstu, Pozna艅 2001.
  5. Marcin Luba艣, Rozum i etnografia. Przyczynek do krytyki antropologii postmodernistycznej, Krak贸w 2003.
  6. Adam Kuper, Kultura. Model antropologiczny, Krak贸w 2005.
  7. Alan Barnard, Antropologia, Warszawa 2006.

Jak oceniasz ten materia艂?

Kliknij na gwiazdk臋, aby zostawi膰 swoj膮 ocen臋

艢rednia ocena / 5. Liczba g艂os贸w:

Jak dot膮d brak g艂os贸w! Oce艅 ten post jako pierwszy.

Antropologia interpretatywna

Poprzedni wpis

Andy Warhol

Nast臋pny wpis
Wiedzo Znawca
Redaktor z rzemios艂em w r臋ku na co dzie艅 szef kontroli jako艣ci w brytyjskim oddziale Amazona. W niedalekiej przysz艂o艣ci planuje zrealizowa膰 m艂odzie艅cze marzenia i napisa膰 ksi膮偶k臋.

Komentarze - masz co艣 do napisania? Zostaw prosz臋 informacje.