Schopenhauer Arthur

Schopenhauer Arthur

()

Arthur Schopenhauer
(1788-1860) filozof niemiecki, przedstawiciel pesymizmu

Schopenhauer Arthur

Schopenhauer Arthur

BIOGRAFIA

Arthur Schopenhauer urodzony 22 lutego 1788 w Gda艅sku w Kamienicy Pod 呕贸艂wiem przy Heiligengeistgasse (ul. 艢w. Ducha) w bogatej rodzinie kupieckiej. Ojciec Heinrich Floris Schopenhauer 鈥 kupiec, matka Johanna Henriette Trosiener 鈥 pisarka. W 1793 rodzina przenios艂a si臋 do Hamburga. Ojciec Schopenhauera chcia艂, aby syn zosta艂 kupcem, wi臋c w 1797 wys艂a艂 go do Hawru, gdzie mia艂 dwa lata sp臋dzi艂 w rodzinie kupca Gregoire鈥檃 de Blesimaire. Po powrocie do Hamburga rozpocz膮艂 nauk臋 w prywatnej szkole Rungego, kt贸ra kszta艂ci艂a kupc贸w.

 

Lata 1803-1804 sp臋dzi艂 na podr贸偶ach po Anglii, Francji, Holandii Austrii i innych krajach europejskich, obiecuj膮c ojcu, 偶e po powrocie podejmie prac臋 w rodzinnej firmie. W 1805 rozpocz膮艂 praktyk臋 kupieck膮 w firmie senatora Jenischa. 20 kwietnia 1805 zmar艂 ojciec Schopenhauera. Prawdopodobnie by艂a to 艣mier膰 samob贸jcza. W tym samym roku Johanna Schopenhauer przenios艂a si臋 z c贸rk膮 Adel膮 do Weimaru. Po 艣mierci ojca Schopenhauer przez kr贸tki czas kontynuowa艂 prac臋 w zawodzie kupca.

W 1807 wyjecha艂 do Gothy aby w tamtejszym gimnazjum nadrobi膰 braki w nauce. Po sze艣ciu miesi膮cach zmuszony by艂 opu艣ci膰 szko艂臋, po napisaniu satyrycznego epigramatu. Wyjecha艂 do Weimaru, gdzie kontynuowa艂 nauk臋 w gimnazjum. Mniej wi臋cej w tym czasie zakocha艂 si臋 bez wzajemno艣ci w zam臋偶nej aktorce Karolinie Jagemann. Po osi膮gni臋ciu pe艂noletnio艣ci otrzyma艂 od matki swoj膮 cz臋艣膰 spadku po ojcu. W 1809 roku rozpocz膮艂 studia medyczne na uniwersytecie Georgii Augusty w Getyndze, jednak po dw贸ch latach przeni贸s艂 si臋 na filozofi臋. Podczas studi贸w, za rad膮 filozofa Gottloba Ernsta Schulze, zg艂臋bia艂 filozofie Platona i Kanta. Wyjecha艂 do Berlina, by s艂ucha膰 wyk艂ad贸w Fichtego i Schleiermachera oraz w celu uzyskania doktoratu, lecz z powodu wybuchu wojny opu艣ci艂 stolic臋 i przeni贸s艂 si臋 do Weimaru.

Wkr贸tce potem wyjecha艂 do Jeny, gdzie 8 pa藕dziernika 1813 otrzyma艂 tytu艂 doktora wydzia艂u filozofii Turyngskiego Uniwersytetu Krajowego, na podstawie dysertacji Ueber die vierfache Wurzel des Satzes vom zureichenden Grunde (Czworakie korzenie regu艂y podstawy dostatecznej). Jego prac臋 przeczyta艂 Goethe, kt贸ry w pewien spos贸b zaprzyja藕ni艂 si臋 z Schopenhauerem, gdy ten wr贸ci艂 do Weimaru. Schopenhauer napisa艂 rozpraw臋 Ueber das Sehen und die Farben (O widzeniu i barwach), w kt贸rym popar艂 stanowisko Goethego w opozycji do teorii barw Newtona. W tym samym czasie, za spraw膮 Friedricha Majera zainteresowa艂 si臋 filozofi膮 indyjsk膮, co ugruntowa艂o w nim pesymistyczny pogl膮d na ludzkie 偶ycie. Stosunki Schopenhauera z matk膮 by艂y nienajlepsze, wi臋c wkr贸tce, w maju 1814, ponownie wyjecha艂 z Weimaru i wyruszy艂 do Drezna. Nigdy ju偶 nie zobaczy艂 si臋 z matk膮. W Dre藕nie sp臋dzi艂 cztery lata. W tym czasie powsta艂o jego wielkie dzie艂o Die Welt als Wille und Vorstellung (艢wiat jako wola i przedstawienie). Po uko艅czeniu r臋kopisu wys艂a艂 go do wydawnictwa Friedricha Arnolda Brockhausa. Pod koniec 1818 dzie艂o zosta艂o wydrukowane, lecz nie cieszy艂o si臋 popularno艣ci膮, podobnie jak poprzednie pisma filozofa.

W po艂owie 1818 wyjecha艂 do W艂och, na odpoczynek. W tym samym roku, dom handlowy, w kt贸rym Schopenhauer umie艣ci艂 cz臋艣膰 swojego maj膮tku, zbankrutowa艂 i filozof boj膮c si臋 problem贸w finansowych, zacz膮艂 ubiega膰 si臋 o posad臋 docenta na uniwersytecie. Zdecydowa艂 si臋 na Berlin. W styczniu 1820 uzyska艂 prawo do prowadzenia zaj臋膰. W marcu tego roku wyg艂osi艂 wyk艂ad habilitacyjny. Zaj臋cia Schopenhauera nie cieszy艂y si臋 popularno艣ci膮, gdy偶 prowadzi艂 je w tym samym czasie, w kt贸rym Hegel, kt贸ry by艂 niezwykle popularny w艣r贸d m艂odzie偶y, mia艂 sw贸j g艂贸wny wyk艂ad. Z powodu niskiej frekwencji kazano Schopenhauerowi odwo艂a膰 swoje zaj臋cia. Podczas pobytu w Berlinie zwi膮za艂 si臋 z ch贸rzystk膮 Caroline Medon jednak zwi膮zek rozpad艂 si臋 po kilku latach.

W 1822 wyjecha艂 z Berlina i podr贸偶owa艂. W 1825 wr贸ci艂 do stolicy Prus. W 1826 zosta艂 skazany za pobicie pewnej szwaczki (1821), z kt贸r膮 dzieli艂 mieszkanie przy Niederlagstrasse w Berlinie. S膮d kaza艂 mu pokry膰 koszty leczenia oraz wyp艂aca膰 kobiecie do偶ywotni膮 rent臋 i alimenty. W 1833 Schopenhauer wyjecha艂 do Frankfurtu nad Menem. Trzy lata p贸藕niej opublikowa艂 Ueber den Willen in der Natur (O woli w przyrodzie). To dzie艂o mia艂o by膰 dowodem na to, 偶e jego metafizyka nie wyklucza si臋 z naukami przyrodniczymi. Ta ksi膮偶ka tak偶e nie cieszy艂a si臋 zainteresowaniem opinii publicznej. Jednak w 1839 dosta艂 nagrod臋 Kr贸lewskiego Norweskiego Towarzystwa Naukowego w Drontheim za rozpraw臋 konkursow膮, kt贸r膮 p贸藕niej zatytu艂owa艂 I. Rozprawa konkursowa o wolno艣ci ludzkiej woli, nagrodzona przez Kr贸lewskie Norweskie Towarzystwo Naukowe w Drontheim, dnia 26 stycznia 1839r. Rozprawa ta znalaz艂a si臋 w ksi膮偶ce pod tytu艂em Dwa podstawowe problemy etyki razem z drug膮 rozpraw膮 konkursow膮 zatytu艂owan膮 II. Rozprawa konkursowa o podstawie moralno艣ci, nie nagrodzona przez Kr贸lewskie Du艅skie Towarzystwo Naukowe w Kopenhadze, dnia 30 stycznia 1840 r. W 1843 Schopenhauer napisa艂 list do wydawcy Brockhausa z pro艣b膮 o dodanie nowych pi臋膰dziesi臋ciu rozdzia艂贸w, czyli drugiego tomu, do pisma 艢wiat jako wola i przedstawienie. Dopiero kiedy zaproponowa艂 rezygnacj臋 z honorarium, wydawca zgodzi艂 si臋 na ponowne wydanie ksi膮偶ki, co mia艂o miejsce w 1844. Pomimo obni偶onej ceny, ksi膮偶ka nie sprzedawa艂a si臋 dobrze. Pierwszym wydawniczym sukcesem Schopenhauera by艂 zbi贸r rozpraw Parerga i paralipomena (w roku 1851).

Powoli wok贸艂 filozofa zbiera艂 si臋 kr膮g os贸b zainteresowanych jego my艣l膮, byli to g艂贸wnie arty艣ci lub my艣liciele niezwi膮zani ze 艣rodowiskiem akademickim. W 1859 ukaza艂o si臋 trzecie wydanie wielkiego dzie艂a Schopenhauera czyli 艢wiata jako woli i przedstawienia. Ponownie ukaza艂y si臋 tak偶e Wola w przyrodzie (1854), O widzeniu i kolorach (1854), Dwa podstawowe problemy etyki (1860). Pod koniec swojego 偶ycia Schopenhauer zacz膮艂 cieszy膰 si臋 du偶膮 popularno艣ci膮. Na skutek upadku rewolucji w 1848 ludzie skierowali si臋 w stron臋 filozofii pesymizmu. Na niekt贸rych uniwersytetach wprowadzono nawet wyk艂ady na temat jego my艣li, pomimo tego, 偶e tak ch臋tnie manifestowa艂 niech臋膰 do wsp贸艂czesnych mu filozof贸w. Do Frankfurtu przyje偶d偶ali ludzie z ca艂ej Europy, aby spotka膰 si臋 z Schopenhauerem. Zmar艂 22 wrze艣nia 1860 na zapalenie p艂uc, w swoim domu we Frankfurcie nad Menem przy ulicy Schone Aussicht 16. Pogrzeb odby艂 si臋 26 wrze艣nia. Na grobie Schopenhauera umieszczona jest p艂yta z jego imieniem i nazwiskiem i niczym wi臋cej. Sw贸j testament zatytu艂owa艂 Date obolum Belisario! czyli 鈥濪ajcie obola Belizariuszowi鈥, a ca艂y sw贸j maj膮tek odda艂 鈥瀠tworzonemu w Berlinie funduszowi zapomogowemu dla 偶o艂nierzy pruskich poszkodowanych w walkach o utrzymanie i przywr贸cenie porz膮dku prawnego w Niemczech podczas rewolty i powstania w latach 1848-49 oraz dla pozosta艂ych przy 偶yciu krewnych tych, kt贸rzy w owych walkach polegli鈥.

Schopenhauer nie mia艂 swoich kontynuator贸w. Jedynym uczniem, kt贸ry osi膮gn膮艂 sukces by艂 Friedrich Nietzsche, jednak nie kontynuowa艂 on my艣li swojego mistrza.

FILOZOFIA

Metafizyk臋 Schopenhauera nazywa si臋 transcendentalnym idealizmem woluntarystycznym lub pesymizmem i irracjonalizmem metafizycznym. Schopenhauer nie lubi艂 gdy jego filozofi臋 okre艣lano mianem systemu, gdy偶 zak艂ada艂o to wynikanie wszystkich twierdze艅 z jednego lub kilku za艂o偶e艅, a on twierdzi艂, 偶e jego filozofia zawiera tylko jedn膮 my艣l, lecz wyra偶on膮 na tysi膮ce sposob贸w, tak jak wszystko, co istnieje, jest tylko zewn臋trznym przejawem jednego pierwiastka 艣wiata.

Schopenhauer przej膮艂 od Kanta podzia艂 na 鈥瀝zeczy same w sobie鈥 i na 鈥瀦jawiska鈥. 鈥濺zecz膮 sam膮 w sobie鈥 czyli realn膮 ale niepoznawaln膮 rzeczywisto艣ci膮, kt贸ra jest zasad膮 wszystkiego, by艂a dla Schopenhauera Wola. 鈥瀂艂udzeniem鈥 ca艂a rzeczywisto艣膰 empiryczna, kt贸ra jest tylko przedstawieniem Woli. Umys艂 poznaj膮cy jest punktem styku obu tych rzeczywisto艣ci. Zgadza艂 si臋 tak偶e z Kantem, 偶e sfera moralno艣ci nie podlega prawom ze sfery zjawisk zmys艂owych (st膮d wysnu艂 wniosek, 偶e aby istnie膰 mog艂a etyka, musi istniej metafizyka) oraz, 偶e nie mo偶na wykaza膰 mo偶liwo艣ci racjonalnej teologii. Zgadza艂 si臋 tak偶e w tym, 偶e zadaniem metafizyki jest dostarczanie informacji o przeobra偶eniu noumenu w fenomen, czyli rzeczy samej w sobie w zjawisko, a nie dostarczenie wiedzy o noumenie, gdy偶 ta jest niemo偶liwa.

Schopenhauer chcia艂 stworzy膰 metafizyk臋 uzasadnion膮 empirycznie, kt贸ra b臋dzie wiedz膮 a posteriori a nie a priori. Jest to mo偶liwe dzi臋ki temu, 偶e 鈥瀌o艣wiadczenie鈥 jest przez niego pojmowane dwuznacznie, jako do艣wiadczenie zewn臋trzne i wewn臋trzne. Do艣wiadczenie zewn臋trzne, to takie, kt贸rego przedmiot istnieje poza podmiotem poznaj膮cym. Do艣wiadczenie wewn臋trzne to samowiedza, przedmiotem poznania jest w艂asna indywidualno艣膰 podmiotu. Schopenhauer wyr贸偶ni艂 cztery klasy przedmiot贸w, czyli: przedmioty ogl膮du zmys艂owego, poj臋cia, czyste formy zmys艂owo艣ci i podmiot woli, kt贸ry to ma mo偶liwo艣膰 osi膮gni臋cia samowiedzy. Wola u Schopenhauera jest odwieczn膮 膮wiata, kt贸ra z czasem przybiera coraz now膮 posta膰. Wola jest 艣lep膮, irracjonaln膮 si艂膮, kt贸ra stale d膮偶y do uzewn臋trznienia, uprzedmiotowienia, jednak nigdy nie jest 鈥瀦adowolona鈥 ze swoich uprzedmiotowie艅 i to 鈥瀗iezadowolenie鈥 jest przyczyn膮 cierpie艅 ca艂ego 艣wiata. Wola jest antytez膮 rozumno艣ci.

艢wiat Schopenhauera to 艣wiat zale偶nych od siebie byt贸w, dlatego filozof wyr贸偶ni艂 cztery typy zale偶no艣ci, kt贸rym odpowiadaj膮 cztery klasy przedmiot贸w. S膮 to zwi膮zki przyczynowe, kt贸re cechuj膮 przedmioty empiryczne, zwi膮zki logiczne odnosz膮ce si臋 do poj臋膰, relacje czasowe i przestrzenne odnosz膮ce si臋 do stosunk贸w liczbowych, figur i bry艂 oraz stosunki emocjonalne, kt贸rych przedmiotem s膮 motywy i dzia艂ania. 艢wiat zmys艂owy cechuje wielo艣膰, zmienno艣膰 i ruchliwo艣膰. 艢wiat jest wyobra偶eniem, gdy偶 jest jedno艣ci膮 podmiotu poznaj膮cego i przedmiotu poznania. Jednak podmiot poznaj膮cy jest tez podmiotem woli, wi臋c 艣wiat opr贸cz tego, 偶e jest wyobra偶eniem, jest te偶 wol膮, gdy偶 jest jedno艣ci膮 podmiotu poznaj膮cego i podmiotu woli. Podmiot woli poznaje tak偶e poprzez kategorie woli, czyli opr贸cz wcze艣niejszych relacji przedmiotowych, odczuwa tak偶e celowo艣膰 zjawisk.

Aby odpowiedzie膰 na pytanie, jak 艣wiat mo偶e istnie膰 na dwa sposoby, Schopenhauer wprowadza poj臋cie woli uprzedmiotowionej. Wola jako rzecz sama w sobie nie posiada przedmiotu ani 偶adnych okre艣le艅, jest ona czynno艣ci膮, d膮偶no艣ci膮. W chwili uprzedmiotowienia wola staje si臋 okre艣lona, a w艂a艣ciwie samookre艣lona i zaczyna podlega膰 prawom rz膮dz膮cym przedmiotem, w kt贸ry si臋 wcieli艂a. Takim uprzedmiotowieniem woli jest 艣wiat.

Wola w swych wyborach jest absolutnie wolna, jednak podlega pewnej konieczno艣ci- konieczno艣ci wybierania. Wola d膮偶膮c do uprzedmiotowienia musi dokona膰 wyboru. Wybory te nie s膮 poprzedzone refleksj膮, namys艂em, s膮 ca艂kowicie spontaniczne, gdy偶 Wola jest 艣lepa i nie dzia艂a rozmy艣lnie. Wybory Woli nie s膮 realizacj膮 jakiego艣 jej planu, s膮 raczej kaprysem. Wola dokonuje wybor贸w poza czasem. Jest to wa偶ne, gdy偶 wyklucza to podobie艅stwo do teorii Darwina. Wola wyzbywa si臋 swej wolno艣ci z chwil膮 uprzedmiotowienia si臋.

W 艣wiecie przedmiotowym nie ma wolno艣ci. Ca艂y 艣wiat podlega przymusowi Woli. 艢wiat jest przyczynowo-skutkowy, Wola przejawia si臋 w ka偶dym przedmiocie poprzez jego 鈥瀋hcenie鈥, np. chcenie zwierz臋cia do kierowania si臋 instynktem. Owo 鈥瀋hcenie鈥 sprawia, 偶e przedmiot jest tym czym jest, wi臋c Wola jest swego rodzaju 鈥瀞i艂膮 natury鈥. 鈥濩hcenie鈥 nie odnosi si臋 jedynie do przedmiot贸w wegetatywnych ale tak偶e do martwych, jak np. kamie艅. 鈥濩hcenie鈥 przedmiot贸w martwych jest ca艂kowicie bierne i polega na 鈥瀋hceniu unikni臋cia wszelkiej zmiany鈥. 艢wiat zwierz臋cy 艂膮czy si臋 z wi臋ksz膮 mo偶liwo艣ci膮 wyboru, jednak wybory te nie s膮 dobrowolne, a sterowane przez Wol臋. Wola dokonuje wyboru poprzez w艂adz臋 poznawcz膮 czyli umys艂. Wi臋c 艣wiat przedmiotowy to 艣wiat egoistycznych jednostek, z kt贸rych ka偶da chce realizowa膰 tylko w艂asne cele.

Ten egoizm w 艣wiecie jest 藕r贸d艂em cierpie艅 wszystkich stworze艅. 艢wiat jest z艂y ze swej istoty, bo jego istot膮 jest w艂a艣nie kapry艣na Wola. Wed艂ug Schopenhauera istnienie jest r贸wne cierpieniu, przedmioty wiecznie 鈥瀋hc膮鈥, bo wiecznie im czego艣 brakuje. W tym pesymizmie jest jedna pociecha 鈥 艣wiat jest tak z艂y, 偶e gorszym ju偶 by膰 nie mo偶e. Z艂a nie mo偶na wyeliminowa膰 ze 艣wiata. Taka koncepcja mog艂aby czyni膰 cz艂owieka nieodpowiedzialnym za swoje post臋powanie, a jednak Schopenhauer zaznacza, 偶e tylko w woli obdarzonej poznaniem le偶y wina. Wed艂ug niego wi臋c poj臋cie winy odnosi si臋 wy艂膮cznie do cz艂owieka. Polega ono na 艣wiadomo艣ci winy, kt贸r膮 cz艂owiek pr贸buje przes艂oni膰 przez racjonalizacj臋 艣wiata, lecz nigdy w pe艂ni mu si臋 to nie udaje. Ka偶de stworzenie na 艣wiecie cierpi, lecz tylko cz艂owiek odczuwa cierpienie moralne i tylko on jest 艣wiadom swego cierpienia, dlatego cz艂owiek to najnieszcz臋艣liwsze stworzenie pod s艂o艅cem.

Przyjemno艣膰 i przykro艣膰 to jedyne motywy dzia艂a艅 ludzkich. Dlatego czynem etycznym, wed艂ug Schopenhauera, jest jedynie taki czyn, kt贸rego motywem jest cudza przyjemno艣膰, cudze dobro. Podobnie jak u Kanta, liczy si臋 ju偶 sama intencja czynu, a nie tylko skutek. Jednym ze sposob贸w z艂agodzenia cierpienia na 艣wiecie jest altruizm, kt贸ry rodzi si臋 gdy patrz膮c na cudze cierpienie odczuwamy lito艣膰. Identyfikujemy si臋 z osob膮 cierpi膮ca jako uprzedmiotowieniem tej samej Woli, kt贸ra jest przyczyna tak偶e naszego cierpienia. Lito艣膰 odczuwamy wi臋c poprzez przypominanie sobie w艂asnych cierpie艅. Akt lito艣ci jest aktem spontanicznym. Lito艣膰 jest podstaw膮 moralno艣ci, podstaw膮 dobrego dzia艂ania.Istot膮 post臋powania etycznego jest zaprzeczenie woli 偶ycia, czyli przezwyci臋偶enie w艂asnych instynkt贸w, zaprzestanie traktowania swoich potrzeb jako najwy偶szych.

Cz艂owiek mo偶e pozna膰 prawd臋 o tym, 偶e Wola jest zasad膮 艣wiata dzi臋ki po艂膮czeniu do艣wiadczenia zewn臋trznego i wewn臋trznego czyli refleksji, co odbywa si臋 za pomoc膮 odpowiedniego narz臋dzia czyli intelektu. Wiedza p艂yn膮ca z rozumu, umys艂u jest wiedz膮 ni偶szego gatunku, gdy偶 jest wiedz膮 o 艣wiecie zmys艂owym.

Schopenhauer stworzy艂 dwa wzorce osobowe, czyli 艣wi臋tego i geniusza. S膮 to ludzie, kt贸rzy wybili si臋 ponad przeci臋tno艣膰, u艣wiadomili sobie, 偶e Wola jest przyczyn膮 cierpie艅. 艢wi臋ty to cz艂owiek obdarzony wyj膮tkow膮 wra偶liwo艣ci膮 na cierpienia innych, got贸w jest zrezygnowa膰 z zaspokajania w艂asnych potrzeb, a nawet jest w stanie ponie艣膰 cierpienie fizyczne, aby tylko ul偶y膰 innym. Geniusz to cz艂owiek obdarzony wiedz膮, powo艂any do najwy偶szych cel贸w, ma by膰 przewodnikiem ludzko艣ci. Geniusz wychodzi poza przyziemno艣膰, doczesno艣膰. Posiada przewodnictwo duchowe, dlatego geniuszami s膮 tw贸rcy. Geniusz posuwa wiedz臋 naprz贸d i przekazuje j膮 innym. Geniuszem i 艣wi臋tym trzeba si臋 urodzi膰. Ich dzia艂alno艣膰 jest ca艂kowicie bezinteresowna. Pojawienie si臋 na 艣wiecie geniuszy i 艣wi臋tych, to jedyna rzecz, kt贸ra wed艂ug Schopenhauera usprawiedliwia istnienie tego 艣wiata.

Celem pa艅stwa jest ograniczenie cierpienia poprzez tworzenie instytucji, dzi臋ki, kt贸rym cz艂owiek zmniejsza swoj膮 indywidualno艣膰, kt贸ra jest 藕r贸d艂em jego samotno艣ci i nieszcz臋艣膰. Pa艅stwo musi tez zadba膰 o odpowiednie warunki dla geniuszy, aby mogli si臋 swobodnie rozwija膰.

Ca艂y schopenhauerowski 艣wiat jest przesi膮kni臋ty pesymizmem. Istot膮 i sensem ludzkiego 偶ycia jest b贸l i cierpienie. Jednak Schopenhauer nie pochwala samob贸jstwa czy bezczynno艣ci, pomimo tego, 偶e wszelka dzia艂alno艣膰 cz艂owieka zmierzaj膮ca do przezwyci臋偶enia Woli, jest z g贸ry skazana na niepowodzenie.
Schopenhauer sam by艂 uciele艣nieniem swojej filozofii 鈥 samotnik sk艂贸cony ze 艣wiatem i niezrozumiany w czasach, w kt贸rych 偶y艂.

Wybrana literatura przedmiotu:

  1. Abendroth Walter, Arthur Schopenhauer, prze艂. R. R贸偶anowski, Wydawnictwo Dolno艣l膮skie, Wroc艂aw 1998.
  2. Copleston Frederick, Historia Filozofii. Tom 7 鈥 Od Fichtego do Nietzschego, prze艂. J. 艁ozi艅ski, PAX, Warszawa 2006, s. 228-254.
  3. Garewicz Jan, Rozdro偶a pesymizmu. Jednostka i spo艂ecze艅stwo w koncepcji A. Schopenhauera, PAN, Wroc艂aw 1965.
  4. Garewicz Jan, Schopenhauer, Wiedza Powszechna, Warszawa 1988.
  5. Schopenhauer Arthur, Aforyzmy o m膮dro艣ci 偶ycia, prze艂. J. Garewicz, Czytelnik, Warszawa 1970.
  6. Schopenhauer Arthur, 艢wiat jako wola i przedstawienie, fragmenty, [w:] Schopenhauer. Pisma wybrane, (red.) Garewicz Jan, Wiedza Powszechna, Warszawa 1998.

Jak oceniasz ten materia艂?

Kliknij na gwiazdk臋, aby zostawi膰 swoj膮 ocen臋

艢rednia ocena / 5. Liczba g艂os贸w:

Jak dot膮d brak g艂os贸w! Oce艅 ten post jako pierwszy.

Andy Warhol

Poprzedni wpis
Wiedzo Znawca
Redaktor z rzemios艂em w r臋ku na co dzie艅 szef kontroli jako艣ci w brytyjskim oddziale Amazona. W niedalekiej przysz艂o艣ci planuje zrealizowa膰 m艂odzie艅cze marzenia i napisa膰 ksi膮偶k臋.

Komentarze - masz co艣 do napisania? Zostaw prosz臋 informacje.