Komunikacja: interpersonalna, werbalna – procedury, schematy i sposoby komunikowania

()

Komunikacja (komunikowanie, komunikowanie si臋), etymologicznie wywodzi si臋 od 艂aci艅skiego terminu communicare[1]. 鈥Jednak jako wsp贸艂cze艣nie u偶ywany termin komunikowanie jest kalk膮 j臋zykow膮 z j臋zyka angielskiego (communication).鈥漑2] Pomimo, i偶 obecnie jest powszechnie znany i u偶ywany w r贸偶nych j臋zykach, nie zawsze jest jednoznaczny i w艂a艣ciwie rozumiany. Typowe okre艣lenia to: komunikacja jako transmisja, jako rozumienie, oddzia艂ywanie, jako 艂膮czenie, jako interakcja, wymiana oraz jako sk艂adnik procesu spo艂ecznego[3].

Komunikacja jest systemem, w kt贸rym jednocze艣nie zachodz膮 procesy nadawania, odbierania i interpretowania komunikatu. Funkcj膮 komunikacji jest tworzenie znaczenia przekazywanych tre艣ci. Do pierwotnych procedur komunikowania Sapir zaliczy艂 : 鈥瀖ow臋, gestykulacj臋 w jej najszerszym sensie, imitacj臋 jawnego zachowania oraz obszern膮 kategori臋 zachowa艅, kt贸re nazwa艂 mianem spo艂ecznej sugestii. W艣r贸d technik wt贸rnych wyr贸偶ni艂 trzy kategorie: przekszta艂cenia mowy, symboliki dostosowane do specjalnych sytuacji oraz tworzenie fizycznych warunk贸w u艂atwiaj膮cych akty komunikowania.鈥漑4] Wed艂ug Pattersona komunikacja聽 jest procesem wymiany wiadomo艣ci w 艣rodowisku spo艂ecznym, 鈥瀘bejmuj膮cy aktywno艣膰 poznawcz膮, stany afektywne oraz zachowanie鈥漑5]. Zalicza si臋 do niej ka偶d膮 czynno艣膰, wydarzenie lub stan odnosz膮cy si臋 do ludzi, by przekaza膰 innym informacje.[6] A zatem proces komunikacji to taki typ kontaktu, kt贸ry wyst臋puje w贸wczas, gdy 鈥瀌woje lub wi臋cej istot ludzkich pragnie i jest w stanie spotka膰 si臋, czyni膮c dost臋pn膮 cz臋艣膰 swojej wyj膮tkowo艣ci, aspekt贸w niemierzalnych, wybor贸w, refleksyjno艣ci i adresowalno艣ci, b臋d膮c jednocze艣nie 艣wiadomymi i reaguj膮c na cz臋艣膰 bytu osobowego partnera.鈥漑7] Jest to 鈥瀍fekt i czynnik rozwoju a zdolno艣膰 do porozumiewania si臋 艣wiadczy o prawid艂owym rozwoju jednostki. Komunikowa膰 si臋 to nawi膮zywa膰 dowolny kontakt mi臋dzy jednostkami, w kt贸rym percepcja implikuje 艣wiadome lub nie艣wiadome przekazywanie my艣li i porozumienie si臋. (鈥) o komunikowaniu mo偶emy m贸wi膰 wtedy, gdy zachowania te cechuje intencjonalno艣膰 i wsp贸lny dla partner贸w kod przekazu okre艣laj膮cy znaczenie symboli i znak贸w, kt贸rymi si臋 pos艂uguj膮. Intencja za艣 rozumiana jest jako stan, emocja lub my艣l nadawcy pobudzaj膮ce go do przekazania okre艣lonej informacji.鈥漑8] Komunikacja zdaniem E. Go藕dziak to nie konkretne zachowanie czy typ zachowa艅, ale perspektywa, z kt贸rej spogl膮damy na system lub organizacj臋 zachowa艅, za pomoc膮 kt贸rych cz艂owiek kszta艂tuje, podtrzymuje i reguluje swoje stosunki z otoczeniem, przede wszystkim spo艂ecznym.

Pomimo, i偶 ka偶dy z wymienionych wcze艣niej termin贸w (komunikacja, komunikowanie, komunikowanie si臋) posiada inne znaczenie, to rozumiemy je tak samo, 鈥瀓ako komunikowanie tre艣ci symbolicznych s艂u偶膮cych uaktywnianiu b膮d藕 tworzeniu znacze艅鈥漑9]. Jest to 鈥瀟aki typ, jako艣膰 lub rodzaj kontaktu, kt贸ry pojawia si臋, kiedy osoby m贸wi膮 lub s艂uchaj膮 w spos贸b maksymalizuj膮cy to, co osobiste鈥漑10]. Czyli jest dzia艂aniem ca艂kowicie uwarunkowanym od wybor贸w uczestnika komunikacji. Podczas procesu komunikowania si臋, wyst臋puje wzajemna kontrola toku rozmowy, jak podkre艣la socjolingwista Stanis艂aw Grabias, jest ona 鈥瀓ednym z najwa偶niejszych wyznacznik贸w聽 komunikacji, jako 偶e stanowi ona podstaw臋 funkcjonowania j臋zyka w kontaktach ludzkich 鈥 bezpo艣rednich i indywidualnych鈥漑11]. Uznanie komunikacji jako interakcji, podkre艣la wp艂yw uczestnik贸w na jej przebieg. Wed艂ug Stewarta komunikacja interpersonalna jest czym艣 鈥瀋o wyra偶a si臋 pomi臋dzy lud藕mi , a nie czym艣, co jedna osoba czyni drugiej鈥漑12]. Celem tego procesu nie jest tylko wyr贸wnanie poziomu wiadomo艣ci mi臋dzy nadawc膮 i odbiorc膮 informacji, ale r贸wnie偶 tworzenie 艂膮czno艣ci, porozumienia, tworzenie wsp贸lnoty.[13] Tak przyj臋ty model wyodr臋bnia czynnych uczestnik贸w komunikacji, kt贸rzy kszta艂tuj膮 jej przebieg, czyli nadawc臋 i odbiorc臋, mi臋dzy kt贸rymi zachodzi styczno艣膰 fizyczna. 鈥瀂adaniem nadawcy jest wyprodukowa膰 wypowied藕, kt贸ra adekwatnie przeniesie poszczeg贸lne znaczenia. Zadaniem odbiorcy jest odebra膰 t臋 wypowied藕, to znaczy zidentyfikowa膰 zamierzone przez nadawc臋 znaczenie.鈥漑14] U nadawcy pojawia si臋 intencja jest ni膮 wiadomo艣膰 czyli to co wysy艂a nadawca, kt贸r膮 chce przekaza膰 podczas procesu innym uczestnikom komunikacji. Przez komunikat, nadawca mo偶e wyrazi膰 w艂asne emocje, stosunek do rozm贸wc贸w a przede wszystkim komunikowan膮 tre艣膰- tekst komunikatu. 鈥濿 kontakcie z inn膮 osob膮 nieustannie produkujemy sygna艂y zdradzaj膮ce nasze nastawienie, uczucia i cechy osobowo艣ci.鈥漑15] Struktura komunikacji zak艂ada, i偶 nadawca zakodowuje informacj臋 za pomoc膮 symboli oraz wysy艂a je za pomoc膮 r贸偶nych 艣rodk贸w przekazu. Uruchamia przekaz w spos贸b umy艣lny, maj膮c na uwadze okre艣lony cel, co nadaje komunikowaniu charakter intencjonalny. Jego intencja znajduje sw贸j wyraz w tre艣ci przekazu a tak偶e w reakcji odbiorcy.[16] 鈥濪any obiekt (s艂owo, d藕wi臋k lub dzia艂anie) staje si臋 symbolem wtedy, gdy przez konwencj臋 i u偶ycie nabiera znaczenia, kt贸re sprawia, i偶 zaczyna oznacza膰 co艣 innego ni偶 on sam.鈥漑17] Symbolem mog膮 by膰 gesty, mimika a tak偶e s艂owo i ton g艂osu. U偶yty kod w procesie komunikowania, musi by膰 tak samo zrozumia艂y dla obydwu stron procesu komunikacji, gdy偶 inaczej zostanie nieodpowiednio odkodowany i zinterpretowany. Drugim uczestnikiem procesu komunikacji jest odbiorca (odbiorcy) i odgrywa on bardzo aktywn膮 rol臋. Odbiera nadany komunikat, tre艣膰 i tworzy znaczenie danego tekstu przez wnoszenie 鈥瀢艂asnego do艣wiadczenia, w艂asnych postaw i emocji鈥漑18]. Odbiorca wykonuje proces odwrotny do kodowania, czyli odkodowuje tekst. Jest on transformowaniem zakodowanego przekazu w idee i uczucia, podczas kt贸rego r贸wnie wa偶ny jest stosunek odbiorcy do nadawcy, tre艣ci przekazu oraz ca艂ego procesu komunikowania, gdy偶 w du偶ym stopniu kreuje on znaczenia mi臋dzy uczestnikami komunikowania.

W procesie 鈥瀔omunikowania si臋鈥 wyst臋puje zamiana r贸l mi臋dzy m贸wi膮cym i s艂uchaj膮cym. 鈥濶adawca -m贸wi膮cy zamienia si臋 w odbiorc臋 s艂uchacza, wyst臋puje dialog lub multilog- gdy m贸wi膮cych lub s艂uchaj膮cych jest wi臋cej; mo偶liwy jest tak偶e monolog鈥.[19] Relacja jest dwukierunkowa (rozmowa pomi臋dzy nadawc膮 a odbiorc膮) a mi臋dzy uczestnikami procesu komunikowania si臋 zachodzi kontakt fizyczny. 鈥濶atomiast w komunikowaniu bezpo艣redni kontakt nie istnieje a komunikacja dokonuje si臋 za pomoc膮 medi贸w, 艣rodk贸w spo艂ecznego komunikowania鈥漑20]. Wyst臋puje wtedy przekaz jednokierunkowy, nadawca m贸wi 鈥 odbiorca s艂ucha. Przez taki podzia艂 mo偶na wyodr臋bni膰 trzecie znaczenie terminu i to jest 鈥瀔omunikacja鈥, czyli funkcjonowanie nowych medi贸w i wyra偶anie 鈥瀙rzep艂yw鈥 informacji (informacje kr膮偶膮 w systemie- Internet). 鈥濼o ju偶 nie centralny o艣rodek przekazuje swoje tre艣ci do ca艂ej populacji, lecz sie膰 nadawc贸w i odbiorc贸w pe艂ni膮cych swe role wymiennie zaczyna zast臋powa膰 dawny uk艂ad.鈥漑21]

Komunikujemy si臋 ze sob膮 na wiele r贸偶nych sposob贸w. Proces komunikowania jest faktem pierwotnym dla wszystkich proces贸w spo艂ecznych.聽 鈥濲ako gatunek nazywany czasami homo communicans鈥[22], posiadamy ogromny zas贸b s艂贸w i gest贸w, dzi臋ki kt贸rym potrafimy wyra偶a膰 nasze my艣li i uczucia. 鈥濵echanizm owej transmisji zak艂ada istnienie uczestnik贸w procesu komunikowania (jednostki, liderzy, grupy, spo艂ecze艅stwa), komunikat贸w stanowi膮cych tre艣膰 przekazu (wiadomo艣膰, idea, pomys艂, polecenie) oraz 艣rodk贸w komunikowania (j臋zyk, telefon, prasa, radio, komputer).鈥漑23] Do聽 zbioru 鈥瀍lement贸w鈥 komunikacji mo偶emy w艂膮czy膰 nie tylko ka偶de s艂owo, zar贸wno pisane jak i m贸wione, ale tak偶e wszystkie gesty, kt贸re wykonujemy w czasie nadawania komunikatu innej osobie podczas prowadzonej interakcji.[24] Wspomniany 鈥瀔omunikat wchodzi w sk艂ad rozbudowanego procesu komunikowania si臋, prowadz膮cego do wzajemnego porozumienia wynikaj膮cego z rozmowy. Nadawca tre艣膰 przekazu formu艂uje w kodzie zrozumia艂ym dla odbiorcy (kodowanie) i przesy艂a j膮 do odbiorcy, kt贸ry dekoduje oraz interpretuje otrzymany przekaz鈥.[25] Zdaniem Filipiaka komunikowanie 鈥瀢ywiera wielostronny wp艂yw na ca艂okszta艂t 偶ycia spo艂ecznego, (鈥) za艣 przekazy medialne nie s膮 formu艂owane dowolnie, stosownie do intencji nadawc贸w, ale stanowi膮 wypadkow膮 wielorakich presji spo艂ecznych i ekonomicznych鈥漑26]. Proces ten opiera si臋 na tzw. 鈥瀖odelu komunikacji; graficzn膮 (lub s艂own膮) reprezentacj膮 procesu komunikowania, odzwierciedlaj膮c膮聽 w schematycznej i uproszczonej formie elementy tego procesu, jego przebieg oraz relacje mi臋dzy jego elementami.鈥漑27]

R贸wnoczesne zaanga偶owanie poszczeg贸lnych element贸w w proces przenoszenia i odbioru tre艣ci przekazu, tworz膮 jedno艣膰 cz臋艣ci sk艂adowych procesu komunikowania. Na podstawie tak jednolitej struktury stworzono r贸偶ne modele tego procesu.[28] Wed艂ug Filipiaka model to 鈥瀢z贸r, wed艂ug kt贸rego jest co艣 zbudowane lub wed艂ug kt贸rego dzia艂a; wz贸r ten wymienia czynniki konieczne do uwzgl臋dnienia, je艣li modelowy opis danego zjawiska ma zawiera膰 cechy istotne. Model jest jedynie reprezentacj膮; aby pokaza膰 jakie艣 zjawisko, zinterpretowa膰 i wyja艣ni膰, potrzebna jest teoria. Tak wi臋c teoria jest wyja艣nieniem, a model jest reprezentacj膮鈥漑29]. Podstaw膮聽 ka偶dego modelu komunikacji jest triada: tw贸rca- wytw贸r- odbiorca, i jest ona warunkiem istnienia procesu komunikowania[30].聽 Aby zrozumie膰 czym jest model komunikacji wystarczy podda膰 analizie kilka dialog贸w i na jej podstawie mo偶emy wyodr臋bni膰 kolejne etapy przekazywania informacji pomi臋dzy rozm贸wcami 鈥 nadawc膮 i odbiorc膮. Ten schemat to w艂a艣nie model komunikacji. W jego sk艂ad mo偶emy zaliczy膰:

  1. Intencje nadawcy 鈥 鈥Ka偶d膮 rozmow臋 poprzedza pojawienie si臋 u nadawcy pewnej intencji- idei, w ramach kt贸rej zostanie podj臋ta komunikacja.鈥漑31] Informacj膮 b臋dzie to co zostanie przekazane w zamy艣le nadawcy, jego intencja. Intencje, dla kt贸rych podejmowana jest komunikacja, mog膮 by膰 bardzo r贸偶ne. Rozmowa mo偶e by膰 podj臋ta, aby zaspokoi膰 w艂asne potrzeby, aby podzieli膰 si臋 z inn膮 osob膮 z w艂asnymi odczuciami, pogl膮dami, przekonaniami itp. Mo偶e s艂u偶y膰 r贸wnie偶 roz艂adowaniu napi臋cia towarzysz膮cemu pewnym sprawom, z kt贸rymi nadawca musi mie膰 kontakt lub z konieczno艣ci膮 realizowania z drug膮 osob膮 okre艣lonych cel贸w b膮d藕 zada艅, kt贸re nie wynikaj膮 bezpo艣rednio z ich pragnie艅 czy potrzeb.[32]
  2. Wiadomo艣膰 jest drugim elementem modelu komunikacji. 鈥濪la realizacji intencji nadawca dokonuje doboru tre艣ci, kt贸re maj膮 zosta膰 przekazane odbiorcy, czyli, po prostu, formu艂uje wiadomo艣膰.鈥漑33] Jest ona tym co zosta艂o stworzone i wys艂ane przez nadawc臋, a tak偶e tym co zosta艂o odebrane przez odbiorc臋.
  3. Kodowanie i przekazywanie informacji. Gdy wiadomo艣膰 zostanie ju偶 stworzona przez nadawc臋, musi on znale藕膰 form臋, w jakiej ma zosta膰 przekazana odbiorcy. Aby to uczyni膰, 鈥瀗adawca musi zakodowa膰 wiadomo艣膰 poprzez zamienienie jej na sygna艂y. Sygna艂ami mog膮 by膰 wszelkie zachowania cz艂owieka prowadz膮ce do przekazania informacji.鈥漑34] Symbolami mog膮 by膰 s艂owa (zachowanie werbalne), a tak偶e gest, mimika, ton g艂osu itp. Dzi臋ki tym symbolom znaczenie komunikatu jest przekazywane innym uczestnikom interakcji. 鈥瀂astosowany przez nadawc臋 kod, czyli j臋zyk komunikowania si臋 jest nim zesp贸艂 znak贸w symbolizuj膮cych przekazywanie my艣li, musi by膰 w takim stopniu wsp贸lny dla nadawcy i odbiorcy, by tre艣ci zakodowane przez nadawc臋 mog艂y by膰 przez odbiorc臋 trafnie odczytane (odkodowane).鈥漑35] 鈥濳odowanie to proces transformowania idei i manifestowania uczu膰 w symbole i ich organizacja.鈥漑36]
  4. Odbieranie sygna艂贸w. 鈥濻ygna艂, kt贸ry zosta艂 przekazany przez nadawc臋, musi by膰 w spos贸b aktywny odebrany przez rozm贸wc臋, poniewa偶 odbi贸r informacji jest uzale偶niony od stopnia koncentracji odbiorcy na wiadomo艣ci.鈥漑37] Odbiorca w swoim procesie komunikowania zak艂ada odbi贸r sygna艂贸w- symboli przez odbiorc臋 , ich dekodowanie i interpretacj臋.[38] 鈥濳omunikacja zostaje zak艂贸cona w贸wczas, je偶eli odbiorca w spos贸b bierny odbiera nadawane sygna艂y, zar贸wno werbalne jak i niewerbalne i nie koncentruje si臋 na przekazie, kt贸re ze sob膮 nios膮.鈥漑39]
  5. Dekodowanie i interpretacja. Sygna艂y odebrane przez odbiorc臋 tworz膮 wiadomo艣膰, jak膮 przekaza艂 nadawca. 鈥瀂rozumienie informacji mo偶liwe jest dzi臋ki czynno艣ci tzw. dekodowania, czyli przek艂adu odebranych sygna艂贸w na tre艣膰, jak膮 ze sob膮 nios艂y.鈥漑40] Aby poprawnie odkodowa膰 informacj臋, odbiorca musi pos艂ugiwa膰 si臋 tym samym kodem, jakiego u偶y艂 nadawca. Je偶eli nie zostanie odpowiednio zinterpretowany, lub gdy dana interpretacja w og贸le nie zostanie przeprowadzona, to wtedy nie nast膮pi proces skutecznej komunikacji.[41] Je偶eli wiadomo艣膰 zosta艂a ju偶 zdekodowana, odbiorca mo偶e pr贸bowa膰 domy艣li膰 si臋 intencji, dla kt贸rych wiadomo艣膰 zosta艂a nadana. 鈥濪ekodowanie jest procesem transformowania zakodowanego przekazu w idee i uczucia鈥漑42], 鈥瀦awiera tak偶e sygna艂y niewerbalne, kt贸re w istotny spos贸b wp艂ywaj膮 na kreowanie znacze艅 mi臋dzy uczestnikami komunikowania鈥漑43].

Ko艅cowym rezultatem procesu komunikowania jest kontakt mi臋dzy nadawc膮 i odbiorc膮. 鈥濩harakter relacji, jej jako艣膰 zale偶y od sposobu komunikowania si臋 (bezpo艣rednio- po艣rednio) oraz od tego, jaki 艣rodek komunikowania nadawca zastosowa艂.鈥漑44] O tym w jaki spos贸b odbiorca zinterpretowa艂 nadawan膮 wiadomo艣膰 , informuje sprz臋偶enie zwrotne, odwr贸cenie komunikacji.[45] 鈥濻prz臋偶enie zwrotne to reakcja odbiorcy na komunikat po jego odkodowaniu, jest ono transmisj膮 reakcji odbiorcy powracaj膮c膮 do nadawcy.鈥漑46] Mo偶emy wyodr臋bni膰 dwa typy sprz臋偶e艅 zwrotnych: pierwszy- wyra偶enie bezpo艣rednie np.: potakiwanie g艂owa lub po艣rednie owocuj膮ce np.: wzrostem efektywno艣ci pracy. Proces komunikowania si臋 jest lepszy, gdy sprz臋偶enie zwrotne jest silniejsze.[47] John Stewart uwa偶a, 偶e nadal za podstawow膮 uwa偶ana jest koncepcja, i偶 鈥瀔omunikacja jest tym, co Ja robi臋. (鈥) Z tego punktu widzenia komunikacja jest dzia艂aniem, czym艣 zdeterminowanym ca艂kowicie przez wybory komunikuj膮cego. (鈥) kiedy traktujemy komunikacj臋 jako akcj臋, pomijamy sprz臋偶enie zwrotne 鈥 kt贸re jest obecna w ka偶dym ludzkim komunikowaniu鈥.

Czynnikami wp艂ywaj膮cymi na jako艣膰 i rodzaj naszej komunikacji 聽nie s膮 tylko nasze oczekiwania, cele i potrzeby ale tak偶e to jakie reakcje wywo艂ujemy u drugiej osoby nasz膮 postaw膮 podczas trwania procesu. Kszta艂tuje proces wychowania i socjalizacji oraz jest 鈥瀒stotnym czynnikiem sprawczym rozwoju. (鈥) dzi臋ki komunikacji 艣wiadomo艣膰 ludzka kszta艂tuje byt ludzki; baza materialna nie okre艣la bezpo艣rednio 艣wiadomo艣ci ludzi ani 艣wiadomo艣膰 nie kszta艂tuje bezpo艣rednio ich bytu materialnego. Mi臋dzy 艣wiadomo艣ci膮 a bytem sytuuje si臋 informacja, kt贸ra wp艂ywa na u艣wiadomienie ludziom ich w艂asnego bytu.鈥漑48] Bez komunikacji nie by艂oby mo偶liwo艣ci tworzenia kultury, uczestniczenia w niej, a tak偶e przekazywania wa偶nych fakt贸w nast臋pnym pokoleniom. 鈥炁籥dna z ludzkich zdolno艣ci nie jest bardziej podstawowa dla rozwoju cywilizacji ni偶 zdolno艣膰 zbierania, przekazywania i zastosowania wiedzy. Cywilizacja istnieje tylko dzi臋ki procesowi komunikowania.鈥漑49] Jak g艂osi艂 Edward Hall, poj臋cia komunikowania i kultury s膮 nieroz艂膮czne: 鈥瀔ultura jest komunikacj膮鈥漑50]. Tote偶 nale偶a艂oby traktowa膰 komunikacj臋 jako interakcj臋, wzajemne wp艂ywanie na siebie, gdy偶 poprzez ten proces kszta艂tuj膮 si臋 zachowania i postawy innych os贸b.

Bibliografia

  1. Dobek- Ostrowska B., Podstawy komunikowania spo艂ecznego, Wroc艂aw 1999.
  2. Filipiak M., Homo Communicans, Lublin 2004.
  3. Fiske J., Wprowadzenie do bada艅 nad komunikowaniem, Wroc艂aw 1999.
  4. Golban- Klas T., Media i komunikowanie masowe, Warszawa 2004.
  5. Grochowalska M., Gestykulacja i mowa. O niewerbalnym komunikowaniu si臋 dzieci w wieku przedszkolnym, Krak贸w 2002.
  6. N臋cki Z., Komunikowanie interpersonalne, Wroc艂aw 1992.
  7. Patterson M.L., Komunikacja niewerbalna [w:] Encyklopedia Blackwella. Psychologia spo艂eczna, Warszawa 2000.
  8. Pease A. i B., Mowa cia艂a, Pozna艅, 2007.
  9. Rathus S.A., Psychologia wsp贸艂czesna, Gda艅sk 2004.
  10. 10.聽 Stewart J. (red.), Mosty zamiast mur贸w. O komunikowaniu si臋 mi臋dzy lud藕mi, Warszawa 2000.
  11. 11.聽 Warner T., Umiej臋tno艣ci w komunikowaniu si臋, Wroc艂aw 1999.
  12. 12.聽 Za艂azi艅ska A., Niewerbalna struktura dialogu, Krak贸w 2006.

[1] Golban- Klas T., Media i komunikowanie masowe, Warszawa 2004, s. 41

[2] Stewart J. (red.), Mosty zamiast mur贸w. O komunikowaniu si臋 mi臋dzy lud藕mi, Warszawa 2000, s. 46

[3] Filipiak M., Homo Communicans, Lublin 2004, s. 13

[4] Stewart J. (red.), Mosty zamiast鈥 Op. cit., s. 47

[5] Patterson M.L., Komunikacja niewerbalna [w:] Encyklopedia Blackwella. Psychologia spo艂eczna,

Warszawa 2000, s. 212

[6] Warner T., Umiej臋tno艣ci w komunikowaniu si臋, Wroc艂aw 1999, s.40

[7] Stewart J. (red.), Mosty zamiast mur贸w, Op. cit., s. 55

[8] Grochowalska M., Gestykulacja i mowa. O niewerbalnym komunikowaniu si臋 dzieci w wieku przedszkolnym,

Krak贸w 2002, s.10.

[9] Stewart J. (red.), Mosty zamiast mur贸w, Op. cit., s. 48

[10] Ibidem.

[11] Za艂azi艅ska A., Niewerbalna struktura dialogu, Krak贸w 2006, s.58

[12] Stewart J. (red.), Mosty zamiast mur贸w, Op. cit., s.45

[13] Filipiak M., Homo Communicans, Op. cit., s.14

[14] Za艂azi艅ska A., Niewerbalna struktura dialogu, Krak贸w 2006, s.57.

[15] Knapp M.L., Hall J.A., Komunikacja niewerbalna w interakcjach mi臋dzyludzkich, Op. cit., s. 23

[16] Filipiak M., Homo Communicans, Op. cit., s. 27.

[17] Fiske J., Wprowadzenie do bada艅 nad komunikowaniem, Wroc艂aw 1999, s. 61.

[18] Ibidem.

[19] Filipiak M., Homo Communicans, Op. cit., s. 14

[20] Ibidem, s.15

[21] Ibidem.

[22] Stewart J. (red.), Mosty zamiast mur贸w, Op. cit., s. 50

[23] Rathus S.A., Psychologia wsp贸艂czesna, Gda艅sk 2004, s.701

[24] Ibidem.

[25] Stewart J. (red.), Mosty zamiast mur贸w, Op. cit., s. 55

[26] Filipiak M., Homo Communicans, Op. cit., s. 9

[27] Stewart J. (red.), Mosty zamiast mur贸w, Op. cit., s.8.

[28] Filipiak M., Homo Communicans, Op. cit., s. 85

[29] Filipiak M., Homo Communicans, Op. cit., s. 86

[30] Dobek- Ostrowska B., Podstawy komunikowania spo艂ecznego, Wroc艂aw 1999, s. 76

[31] Golban- Klas T., Media i komunikowanie masowe, Op. cit. , s.42

[32] Golban- Klas T., Media i komunikowanie masowe, Op. cit., s.43

[33] Dobek- Ostrowska B., Podstawy komunikowania spo艂ecznego, Op. cit.,聽 s. 78

[34] Ibidem, s.107

[35] Fiske J., Wprowadzenie do bada艅 nad komunikowaniem, Warszawa 1999, s.20-21

[36] Filipiak M., Homo Communicans, Op. cit., s.17

[37] Golban- Klas T., Media i komunikowanie masowe, Op. cit., s. 46

[38] Ibidem.

[39] Golban- Klas T., Media i komunikowanie masowe, Op. cit., s. 47

[40] N臋cki Z., Komunikowanie interpersonalne, Wroc艂aw 1992, s. 14

[41] Stewart J. (red.), Mosty zamiast mur贸w, Op. cit., s. 84

[42] N臋cki Z., Komunikowanie interpersonalne, Op. cit., s.15

[43] Dobek- Ostrowska B., Podstawy komunikowania spo艂ecznego, Op. cit., s.77

[44] Dobek- Ostrowska B., Podstawy komunikowania spo艂ecznego, Op. cit., s.79

[45] Ibidem.

[46] Filipiak M., Homo Communicans, Op. cit., s.18

[47] Pease A. i B., Mowa cia艂a, Pozna艅, 2007, s.43

[48] Filipiak M., Homo Communicans, Op. cit., s. 12

[49] Golban- Klas T., Media i komunikowanie masowe, Op. cit., s. 47

[50] Filipiak M., Homo Communicans, Op. cit., s. 12

Jak oceniasz ten materia艂?

Kliknij na gwiazdk臋, aby zostawi膰 swoj膮 ocen臋

艢rednia ocena / 5. Liczba g艂os贸w:

Jak dot膮d brak g艂os贸w! Oce艅 ten post jako pierwszy.

Sebastian Fabian Klonowic

Poprzedni wpis

Komunikacja niewerbalna – Definicja i idea komunikacji niewerbalnej

Nast臋pny wpis
Wiedzo Znawca
Redaktor z rzemios艂em w r臋ku na co dzie艅 szef kontroli jako艣ci w brytyjskim oddziale Amazona. W niedalekiej przysz艂o艣ci planuje zrealizowa膰 m艂odzie艅cze marzenia i napisa膰 ksi膮偶k臋.

Komentarze - masz co艣 do napisania? Zostaw prosz臋 informacje.