Komunikacja: interpersonalna, werbalna – procedury, schematy i sposoby komunikowania

Komunikacja (komunikowanie, komunikowanie się), etymologicznie wywodzi się od łacińskiego terminu communicare[1]. „Jednak jako współcześnie używany termin komunikowanie jest kalką językową z języka angielskiego (communication).”[2] Pomimo, iż obecnie jest powszechnie znany i używany w różnych językach, nie zawsze jest jednoznaczny i właściwie rozumiany. Typowe określenia to: komunikacja jako transmisja, jako rozumienie, oddziaływanie, jako łączenie, jako interakcja, wymiana oraz jako składnik procesu społecznego[3].

Komunikacja jest systemem, w którym jednocześnie zachodzą procesy nadawania, odbierania i interpretowania komunikatu. Funkcją komunikacji jest tworzenie znaczenia przekazywanych treści. Do pierwotnych procedur komunikowania Sapir zaliczył : „mowę, gestykulację w jej najszerszym sensie, imitację jawnego zachowania oraz obszerną kategorię zachowań, które nazwał mianem społecznej sugestii. Wśród technik wtórnych wyróżnił trzy kategorie: przekształcenia mowy, symboliki dostosowane do specjalnych sytuacji oraz tworzenie fizycznych warunków ułatwiających akty komunikowania.”[4] Według Pattersona komunikacja  jest procesem wymiany wiadomości w środowisku społecznym, „obejmujący aktywność poznawczą, stany afektywne oraz zachowanie”[5]. Zalicza się do niej każdą czynność, wydarzenie lub stan odnoszący się do ludzi, by przekazać innym informacje.[6] A zatem proces komunikacji to taki typ kontaktu, który występuje wówczas, gdy „dwoje lub więcej istot ludzkich pragnie i jest w stanie spotkać się, czyniąc dostępną część swojej wyjątkowości, aspektów niemierzalnych, wyborów, refleksyjności i adresowalności, będąc jednocześnie świadomymi i reagując na część bytu osobowego partnera.”[7] Jest to „efekt i czynnik rozwoju a zdolność do porozumiewania się świadczy o prawidłowym rozwoju jednostki. Komunikować się to nawiązywać dowolny kontakt między jednostkami, w którym percepcja implikuje świadome lub nieświadome przekazywanie myśli i porozumienie się. (…) o komunikowaniu możemy mówić wtedy, gdy zachowania te cechuje intencjonalność i wspólny dla partnerów kod przekazu określający znaczenie symboli i znaków, którymi się posługują. Intencja zaś rozumiana jest jako stan, emocja lub myśl nadawcy pobudzające go do przekazania określonej informacji.”[8] Komunikacja zdaniem E. Goździak to nie konkretne zachowanie czy typ zachowań, ale perspektywa, z której spoglądamy na system lub organizację zachowań, za pomocą których człowiek kształtuje, podtrzymuje i reguluje swoje stosunki z otoczeniem, przede wszystkim społecznym.

Pomimo, iż każdy z wymienionych wcześniej terminów (komunikacja, komunikowanie, komunikowanie się) posiada inne znaczenie, to rozumiemy je tak samo, „jako komunikowanie treści symbolicznych służących uaktywnianiu bądź tworzeniu znaczeń”[9]. Jest to „taki typ, jakość lub rodzaj kontaktu, który pojawia się, kiedy osoby mówią lub słuchają w sposób maksymalizujący to, co osobiste”[10]. Czyli jest działaniem całkowicie uwarunkowanym od wyborów uczestnika komunikacji. Podczas procesu komunikowania się, występuje wzajemna kontrola toku rozmowy, jak podkreśla socjolingwista Stanisław Grabias, jest ona „jednym z najważniejszych wyznaczników  komunikacji, jako że stanowi ona podstawę funkcjonowania języka w kontaktach ludzkich – bezpośrednich i indywidualnych”[11]. Uznanie komunikacji jako interakcji, podkreśla wpływ uczestników na jej przebieg. Według Stewarta komunikacja interpersonalna jest czymś „co wyraża się pomiędzy ludźmi , a nie czymś, co jedna osoba czyni drugiej”[12]. Celem tego procesu nie jest tylko wyrównanie poziomu wiadomości między nadawcą i odbiorcą informacji, ale również tworzenie łączności, porozumienia, tworzenie wspólnoty.[13] Tak przyjęty model wyodrębnia czynnych uczestników komunikacji, którzy kształtują jej przebieg, czyli nadawcę i odbiorcę, między którymi zachodzi styczność fizyczna. „Zadaniem nadawcy jest wyprodukować wypowiedź, która adekwatnie przeniesie poszczególne znaczenia. Zadaniem odbiorcy jest odebrać tę wypowiedź, to znaczy zidentyfikować zamierzone przez nadawcę znaczenie.”[14] U nadawcy pojawia się intencja jest nią wiadomość czyli to co wysyła nadawca, którą chce przekazać podczas procesu innym uczestnikom komunikacji. Przez komunikat, nadawca może wyrazić własne emocje, stosunek do rozmówców a przede wszystkim komunikowaną treść- tekst komunikatu. „W kontakcie z inną osobą nieustannie produkujemy sygnały zdradzające nasze nastawienie, uczucia i cechy osobowości.”[15] Struktura komunikacji zakłada, iż nadawca zakodowuje informację za pomocą symboli oraz wysyła je za pomocą różnych środków przekazu. Uruchamia przekaz w sposób umyślny, mając na uwadze określony cel, co nadaje komunikowaniu charakter intencjonalny. Jego intencja znajduje swój wyraz w treści przekazu a także w reakcji odbiorcy.[16] „Dany obiekt (słowo, dźwięk lub działanie) staje się symbolem wtedy, gdy przez konwencję i użycie nabiera znaczenia, które sprawia, iż zaczyna oznaczać coś innego niż on sam.”[17] Symbolem mogą być gesty, mimika a także słowo i ton głosu. Użyty kod w procesie komunikowania, musi być tak samo zrozumiały dla obydwu stron procesu komunikacji, gdyż inaczej zostanie nieodpowiednio odkodowany i zinterpretowany. Drugim uczestnikiem procesu komunikacji jest odbiorca (odbiorcy) i odgrywa on bardzo aktywną rolę. Odbiera nadany komunikat, treść i tworzy znaczenie danego tekstu przez wnoszenie „własnego doświadczenia, własnych postaw i emocji”[18]. Odbiorca wykonuje proces odwrotny do kodowania, czyli odkodowuje tekst. Jest on transformowaniem zakodowanego przekazu w idee i uczucia, podczas którego równie ważny jest stosunek odbiorcy do nadawcy, treści przekazu oraz całego procesu komunikowania, gdyż w dużym stopniu kreuje on znaczenia między uczestnikami komunikowania.

W procesie „komunikowania się” występuje zamiana ról między mówiącym i słuchającym. „Nadawca -mówiący zamienia się w odbiorcę słuchacza, występuje dialog lub multilog- gdy mówiących lub słuchających jest więcej; możliwy jest także monolog”.[19] Relacja jest dwukierunkowa (rozmowa pomiędzy nadawcą a odbiorcą) a między uczestnikami procesu komunikowania się zachodzi kontakt fizyczny. „Natomiast w komunikowaniu bezpośredni kontakt nie istnieje a komunikacja dokonuje się za pomocą mediów, środków społecznego komunikowania”[20]. Występuje wtedy przekaz jednokierunkowy, nadawca mówi – odbiorca słucha. Przez taki podział można wyodrębnić trzecie znaczenie terminu i to jest „komunikacja”, czyli funkcjonowanie nowych mediów i wyrażanie „przepływ” informacji (informacje krążą w systemie- Internet). „To już nie centralny ośrodek przekazuje swoje treści do całej populacji, lecz sieć nadawców i odbiorców pełniących swe role wymiennie zaczyna zastępować dawny układ.”[21]

Komunikujemy się ze sobą na wiele różnych sposobów. Proces komunikowania jest faktem pierwotnym dla wszystkich procesów społecznych.  „Jako gatunek nazywany czasami homo communicans”[22], posiadamy ogromny zasób słów i gestów, dzięki którym potrafimy wyrażać nasze myśli i uczucia. „Mechanizm owej transmisji zakłada istnienie uczestników procesu komunikowania (jednostki, liderzy, grupy, społeczeństwa), komunikatów stanowiących treść przekazu (wiadomość, idea, pomysł, polecenie) oraz środków komunikowania (język, telefon, prasa, radio, komputer).”[23] Do  zbioru „elementów” komunikacji możemy włączyć nie tylko każde słowo, zarówno pisane jak i mówione, ale także wszystkie gesty, które wykonujemy w czasie nadawania komunikatu innej osobie podczas prowadzonej interakcji.[24] Wspomniany „komunikat wchodzi w skład rozbudowanego procesu komunikowania się, prowadzącego do wzajemnego porozumienia wynikającego z rozmowy. Nadawca treść przekazu formułuje w kodzie zrozumiałym dla odbiorcy (kodowanie) i przesyła ją do odbiorcy, który dekoduje oraz interpretuje otrzymany przekaz”.[25] Zdaniem Filipiaka komunikowanie „wywiera wielostronny wpływ na całokształt życia społecznego, (…) zaś przekazy medialne nie są formułowane dowolnie, stosownie do intencji nadawców, ale stanowią wypadkową wielorakich presji społecznych i ekonomicznych”[26]. Proces ten opiera się na tzw. „modelu komunikacji; graficzną (lub słowną) reprezentacją procesu komunikowania, odzwierciedlającą  w schematycznej i uproszczonej formie elementy tego procesu, jego przebieg oraz relacje między jego elementami.”[27]

Równoczesne zaangażowanie poszczególnych elementów w proces przenoszenia i odbioru treści przekazu, tworzą jedność części składowych procesu komunikowania. Na podstawie tak jednolitej struktury stworzono różne modele tego procesu.[28] Według Filipiaka model to „wzór, według którego jest coś zbudowane lub według którego działa; wzór ten wymienia czynniki konieczne do uwzględnienia, jeśli modelowy opis danego zjawiska ma zawierać cechy istotne. Model jest jedynie reprezentacją; aby pokazać jakieś zjawisko, zinterpretować i wyjaśnić, potrzebna jest teoria. Tak więc teoria jest wyjaśnieniem, a model jest reprezentacją”[29]. Podstawą  każdego modelu komunikacji jest triada: twórca- wytwór- odbiorca, i jest ona warunkiem istnienia procesu komunikowania[30].  Aby zrozumieć czym jest model komunikacji wystarczy poddać analizie kilka dialogów i na jej podstawie możemy wyodrębnić kolejne etapy przekazywania informacji pomiędzy rozmówcami – nadawcą i odbiorcą. Ten schemat to właśnie model komunikacji. W jego skład możemy zaliczyć:

  1. Intencje nadawcy – „Każdą rozmowę poprzedza pojawienie się u nadawcy pewnej intencji- idei, w ramach której zostanie podjęta komunikacja.”[31] Informacją będzie to co zostanie przekazane w zamyśle nadawcy, jego intencja. Intencje, dla których podejmowana jest komunikacja, mogą być bardzo różne. Rozmowa może być podjęta, aby zaspokoić własne potrzeby, aby podzielić się z inną osobą z własnymi odczuciami, poglądami, przekonaniami itp. Może służyć również rozładowaniu napięcia towarzyszącemu pewnym sprawom, z którymi nadawca musi mieć kontakt lub z koniecznością realizowania z drugą osobą określonych celów bądź zadań, które nie wynikają bezpośrednio z ich pragnień czy potrzeb.[32]
  2. Wiadomość jest drugim elementem modelu komunikacji. „Dla realizacji intencji nadawca dokonuje doboru treści, które mają zostać przekazane odbiorcy, czyli, po prostu, formułuje wiadomość.”[33] Jest ona tym co zostało stworzone i wysłane przez nadawcę, a także tym co zostało odebrane przez odbiorcę.
  3. Kodowanie i przekazywanie informacji. Gdy wiadomość zostanie już stworzona przez nadawcę, musi on znaleźć formę, w jakiej ma zostać przekazana odbiorcy. Aby to uczynić, „nadawca musi zakodować wiadomość poprzez zamienienie jej na sygnały. Sygnałami mogą być wszelkie zachowania człowieka prowadzące do przekazania informacji.”[34] Symbolami mogą być słowa (zachowanie werbalne), a także gest, mimika, ton głosu itp. Dzięki tym symbolom znaczenie komunikatu jest przekazywane innym uczestnikom interakcji. „Zastosowany przez nadawcę kod, czyli język komunikowania się jest nim zespół znaków symbolizujących przekazywanie myśli, musi być w takim stopniu wspólny dla nadawcy i odbiorcy, by treści zakodowane przez nadawcę mogły być przez odbiorcę trafnie odczytane (odkodowane).”[35] „Kodowanie to proces transformowania idei i manifestowania uczuć w symbole i ich organizacja.”[36]
  4. Odbieranie sygnałów. „Sygnał, który został przekazany przez nadawcę, musi być w sposób aktywny odebrany przez rozmówcę, ponieważ odbiór informacji jest uzależniony od stopnia koncentracji odbiorcy na wiadomości.”[37] Odbiorca w swoim procesie komunikowania zakłada odbiór sygnałów- symboli przez odbiorcę , ich dekodowanie i interpretację.[38] „Komunikacja zostaje zakłócona wówczas, jeżeli odbiorca w sposób bierny odbiera nadawane sygnały, zarówno werbalne jak i niewerbalne i nie koncentruje się na przekazie, które ze sobą niosą.”[39]
  5. Dekodowanie i interpretacja. Sygnały odebrane przez odbiorcę tworzą wiadomość, jaką przekazał nadawca. „Zrozumienie informacji możliwe jest dzięki czynności tzw. dekodowania, czyli przekładu odebranych sygnałów na treść, jaką ze sobą niosły.”[40] Aby poprawnie odkodować informację, odbiorca musi posługiwać się tym samym kodem, jakiego użył nadawca. Jeżeli nie zostanie odpowiednio zinterpretowany, lub gdy dana interpretacja w ogóle nie zostanie przeprowadzona, to wtedy nie nastąpi proces skutecznej komunikacji.[41] Jeżeli wiadomość została już zdekodowana, odbiorca może próbować domyślić się intencji, dla których wiadomość została nadana. „Dekodowanie jest procesem transformowania zakodowanego przekazu w idee i uczucia”[42], „zawiera także sygnały niewerbalne, które w istotny sposób wpływają na kreowanie znaczeń między uczestnikami komunikowania”[43].

Końcowym rezultatem procesu komunikowania jest kontakt między nadawcą i odbiorcą. „Charakter relacji, jej jakość zależy od sposobu komunikowania się (bezpośrednio- pośrednio) oraz od tego, jaki środek komunikowania nadawca zastosował.”[44] O tym w jaki sposób odbiorca zinterpretował nadawaną wiadomość , informuje sprzężenie zwrotne, odwrócenie komunikacji.[45] „Sprzężenie zwrotne to reakcja odbiorcy na komunikat po jego odkodowaniu, jest ono transmisją reakcji odbiorcy powracającą do nadawcy.”[46] Możemy wyodrębnić dwa typy sprzężeń zwrotnych: pierwszy- wyrażenie bezpośrednie np.: potakiwanie głowa lub pośrednie owocujące np.: wzrostem efektywności pracy. Proces komunikowania się jest lepszy, gdy sprzężenie zwrotne jest silniejsze.[47] John Stewart uważa, że nadal za podstawową uważana jest koncepcja, iż „komunikacja jest tym, co Ja robię. (…) Z tego punktu widzenia komunikacja jest działaniem, czymś zdeterminowanym całkowicie przez wybory komunikującego. (…) kiedy traktujemy komunikację jako akcję, pomijamy sprzężenie zwrotne – które jest obecna w każdym ludzkim komunikowaniu”.

Czynnikami wpływającymi na jakość i rodzaj naszej komunikacji  nie są tylko nasze oczekiwania, cele i potrzeby ale także to jakie reakcje wywołujemy u drugiej osoby naszą postawą podczas trwania procesu. Kształtuje proces wychowania i socjalizacji oraz jest „istotnym czynnikiem sprawczym rozwoju. (…) dzięki komunikacji świadomość ludzka kształtuje byt ludzki; baza materialna nie określa bezpośrednio świadomości ludzi ani świadomość nie kształtuje bezpośrednio ich bytu materialnego. Między świadomością a bytem sytuuje się informacja, która wpływa na uświadomienie ludziom ich własnego bytu.”[48] Bez komunikacji nie byłoby możliwości tworzenia kultury, uczestniczenia w niej, a także przekazywania ważnych faktów następnym pokoleniom. „Żadna z ludzkich zdolności nie jest bardziej podstawowa dla rozwoju cywilizacji niż zdolność zbierania, przekazywania i zastosowania wiedzy. Cywilizacja istnieje tylko dzięki procesowi komunikowania.”[49] Jak głosił Edward Hall, pojęcia komunikowania i kultury są nierozłączne: „kultura jest komunikacją”[50]. Toteż należałoby traktować komunikację jako interakcję, wzajemne wpływanie na siebie, gdyż poprzez ten proces kształtują się zachowania i postawy innych osób.

Bibliografia

  1. Dobek- Ostrowska B., Podstawy komunikowania społecznego, Wrocław 1999.
  2. Filipiak M., Homo Communicans, Lublin 2004.
  3. Fiske J., Wprowadzenie do badań nad komunikowaniem, Wrocław 1999.
  4. Golban- Klas T., Media i komunikowanie masowe, Warszawa 2004.
  5. Grochowalska M., Gestykulacja i mowa. O niewerbalnym komunikowaniu się dzieci w wieku przedszkolnym, Kraków 2002.
  6. Nęcki Z., Komunikowanie interpersonalne, Wrocław 1992.
  7. Patterson M.L., Komunikacja niewerbalna [w:] Encyklopedia Blackwella. Psychologia społeczna, Warszawa 2000.
  8. Pease A. i B., Mowa ciała, Poznań, 2007.
  9. Rathus S.A., Psychologia współczesna, Gdańsk 2004.
  10. 10.  Stewart J. (red.), Mosty zamiast murów. O komunikowaniu się między ludźmi, Warszawa 2000.
  11. 11.  Warner T., Umiejętności w komunikowaniu się, Wrocław 1999.
  12. 12.  Załazińska A., Niewerbalna struktura dialogu, Kraków 2006.

[1] Golban- Klas T., Media i komunikowanie masowe, Warszawa 2004, s. 41

[2] Stewart J. (red.), Mosty zamiast murów. O komunikowaniu się między ludźmi, Warszawa 2000, s. 46

[3] Filipiak M., Homo Communicans, Lublin 2004, s. 13

[4] Stewart J. (red.), Mosty zamiast… Op. cit., s. 47

[5] Patterson M.L., Komunikacja niewerbalna [w:] Encyklopedia Blackwella. Psychologia społeczna,

Warszawa 2000, s. 212

[6] Warner T., Umiejętności w komunikowaniu się, Wrocław 1999, s.40

[7] Stewart J. (red.), Mosty zamiast murów, Op. cit., s. 55

[8] Grochowalska M., Gestykulacja i mowa. O niewerbalnym komunikowaniu się dzieci w wieku przedszkolnym,

Kraków 2002, s.10.

[9] Stewart J. (red.), Mosty zamiast murów, Op. cit., s. 48

[10] Ibidem.

[11] Załazińska A., Niewerbalna struktura dialogu, Kraków 2006, s.58

[12] Stewart J. (red.), Mosty zamiast murów, Op. cit., s.45

[13] Filipiak M., Homo Communicans, Op. cit., s.14

[14] Załazińska A., Niewerbalna struktura dialogu, Kraków 2006, s.57.

[15] Knapp M.L., Hall J.A., Komunikacja niewerbalna w interakcjach międzyludzkich, Op. cit., s. 23

[16] Filipiak M., Homo Communicans, Op. cit., s. 27.

[17] Fiske J., Wprowadzenie do badań nad komunikowaniem, Wrocław 1999, s. 61.

[18] Ibidem.

[19] Filipiak M., Homo Communicans, Op. cit., s. 14

[20] Ibidem, s.15

[21] Ibidem.

[22] Stewart J. (red.), Mosty zamiast murów, Op. cit., s. 50

[23] Rathus S.A., Psychologia współczesna, Gdańsk 2004, s.701

[24] Ibidem.

[25] Stewart J. (red.), Mosty zamiast murów, Op. cit., s. 55

[26] Filipiak M., Homo Communicans, Op. cit., s. 9

[27] Stewart J. (red.), Mosty zamiast murów, Op. cit., s.8.

[28] Filipiak M., Homo Communicans, Op. cit., s. 85

[29] Filipiak M., Homo Communicans, Op. cit., s. 86

[30] Dobek- Ostrowska B., Podstawy komunikowania społecznego, Wrocław 1999, s. 76

[31] Golban- Klas T., Media i komunikowanie masowe, Op. cit. , s.42

[32] Golban- Klas T., Media i komunikowanie masowe, Op. cit., s.43

[33] Dobek- Ostrowska B., Podstawy komunikowania społecznego, Op. cit.,  s. 78

[34] Ibidem, s.107

[35] Fiske J., Wprowadzenie do badań nad komunikowaniem, Warszawa 1999, s.20-21

[36] Filipiak M., Homo Communicans, Op. cit., s.17

[37] Golban- Klas T., Media i komunikowanie masowe, Op. cit., s. 46

[38] Ibidem.

[39] Golban- Klas T., Media i komunikowanie masowe, Op. cit., s. 47

[40] Nęcki Z., Komunikowanie interpersonalne, Wrocław 1992, s. 14

[41] Stewart J. (red.), Mosty zamiast murów, Op. cit., s. 84

[42] Nęcki Z., Komunikowanie interpersonalne, Op. cit., s.15

[43] Dobek- Ostrowska B., Podstawy komunikowania społecznego, Op. cit., s.77

[44] Dobek- Ostrowska B., Podstawy komunikowania społecznego, Op. cit., s.79

[45] Ibidem.

[46] Filipiak M., Homo Communicans, Op. cit., s.18

[47] Pease A. i B., Mowa ciała, Poznań, 2007, s.43

[48] Filipiak M., Homo Communicans, Op. cit., s. 12

[49] Golban- Klas T., Media i komunikowanie masowe, Op. cit., s. 47

[50] Filipiak M., Homo Communicans, Op. cit., s. 12

Sebastian Fabian Klonowic

Poprzedni wpis

Komunikacja niewerbalna – Definicja i idea komunikacji niewerbalnej

Następny wpis
Wiedzo Znawca
Redaktor z rzemiosłem w ręku na co dzień szef kontroli jakości w brytyjskim oddziale Amazona. W niedalekiej przyszłości planuje zrealizować młodzieńcze marzenia i napisać książkę.

Komentarze - masz coś do napisania? Zostaw proszę informacje.