Komedia dell鈥檃rte – Geneza, historia i rozw贸j

()

Ju偶 od staro偶ytno艣ci istnia艂 rodzaj teatru, w kt贸rym mniejsz膮 rol臋 odgrywa艂o s艂owo, a wi臋ksz膮 gra cia艂em i twarz膮, maj膮ca dostarczy膰 艂atwej rozrywki i rozweseli膰 widz贸w. Ze wzgl臋du na to, 偶e styl ten by艂 sztuk膮 imitacji i karykatury, jego aktor贸w nazywano mimami [(gr.) mimos, (艂ac.) mimus, od (gr.) mimesthai, mimesis – na艣ladowa膰]. Mim by艂 przede wszystkim akrobat膮 i klaunem. Do艣膰 banalna tematyka i ub贸stwo 艣rodk贸w ekspresji nie cieszy艂y si臋 zbytnim uznaniem wykszta艂conych elit. Natomiast w艣r贸d cz臋艣ci spo艂ecze艅stwa o ni偶szym statusie, ten typ rozrywki by艂 niezwykle popularny. W czasach p贸藕niejszych tradycje gry mimicznej przej臋艂a i rozwin臋艂a w艂oska commedia dell鈥 arte.

 

Starogrecki teatr 鈥 zar贸wno tradycyjny, jak i ludowy 鈥 stanowi korzenie komedii dell鈥檃rte. Rozwijano tu sztuk臋 mimiczn膮, wokaln膮 i wszelkie inne techniki gry aktorskiej. Przy przedstawieniach u偶ywano masek, kt贸re nie tylko pomaga艂y wzmocni膰 g艂os aktora, ale r贸wnie偶 tworzy艂y rys psychologiczny i charakter postaci. Ju偶 od Ajschylosa stosowano kanon typ贸w postaci oraz gest贸w i ruch贸w scenicznych. Teofrast w swoich Charakterach rozwin膮艂 nauk臋 o analogii pomi臋dzy ruchami, maskami i gr膮 aktorsk膮, a charakterem danej postaci. Wiedz臋 t膮 do tworzenia scenicznych postaci, wykorzystywa艂 inny grecki komediopisarz i poeta Meander. Bardzo istotn膮 rol臋 odgrywa艂 r贸wnie偶 taniec. W greckich tragediach ch贸r 艣piewa艂 pie艣ni i eksponowa艂 uczucia tanecznymi ruchami. Niekt贸rzy tw贸rcy (Eurypides, Ksenofont) wprowadzali do przedstawie艅 solowe ta艅ce aktor贸w.

Osi膮gni臋cia starogreckiego teatru praktykowano i rozwijano w wiekach 艣rednich. Wskutek nieprzychylno艣ci ko艣cio艂a, przedstawienia mia艂y charakter nieoficjalny i odbywa艂y si臋 w domach prywatnych lub jako widowiska i zabawy ludowe. Podczas jarmark贸w wyst臋powali 偶artownisie (ioculatores), rzadziej wi臋ksze trupy aktorskie, kt贸re w臋drowa艂y od miasta do miasta. Cz臋sto 贸wcze艣ni komedianci okre艣lani byli mianem fous (b艂a藕ni, szale艅cy) lub sots (g艂upcy), byli bowiem wulgarni, spro艣ni i niewybredni, zar贸wno w s艂owie, jak i ge艣cie.

Okre艣lenie commedia dell鈥檃rte pojawi艂o si臋 we W艂oszech u zarania XVI w., kiedy zacz臋艂y powstawa膰 regularne, w臋drowne zespo艂y teatralne. Okre艣lenie to stosowano dla odr贸偶nienia tego typu teatru od komedii literackiej, zwanej commedia erudita. Wyraz arte [(w艂.) rzemios艂o, sztuka, kunszt], oznacza艂 tak偶e cech lub zaw贸d, poniewa偶 by艂y to pierwsze formacje aktor贸w zawodowych o ludowym rodowodzie. Wywodzili si臋 oni od w臋drownych mim贸w, 偶ongler贸w i b艂azn贸w okresu 艣redniowiecza, kt贸rych tradycje i sztuczki przechodzi艂y z pokolenia na pokolenie.

Najs艂ynniejszy komediopisarz i aktor tego okresu to Angelo Beolco z Padwy, znany szerzej pod pseudonimem Ruzzante. Jego wczesne sztuki, w kt贸rych sam wyst臋powa艂 jako wie艣niak, nosz膮 silne znamiona teatru ludowego i pasterskiego. S艂aw臋 jego trupie przynios艂y wyst臋py w Wenecji podczas karnawa艂u w 1520 r. oraz w Ferrarze w 1529 r., na dworze ksi臋cia Ercole d鈥橢ste. Najwi臋kszym wk艂adem Beloco do sztuki komediowej by艂o wprowadzenie kontrast贸w j臋zykowych, rozwijanych p贸藕niej przez Andrea Calmo i stanowi膮cych wyr贸偶nik komedii dell鈥檃rte. Charakterystyczna gwara wiejska okolic Padwy lub Bergamo, podobnie jak wenecki lub toska艅ski dialekt wy偶szych sfer, podkre艣la艂y charaktery sceniczne i pot臋gowa艂y komizm.

Od po艂owy XVI w. komedia dell鈥檃rte zacz臋艂a si臋 upowszechnia膰 na p贸艂nocy od Alp. W 1549 r. komedianci w艂oscy pojawili si臋 w Nordlingen, nied艂ugo potem w Norymberdze, Strasburgu, Stuttgarcie i na ca艂y po艂udniowym obszarze Niemiec, zw艂aszcza w Linzu i Wiedniu. Tam偶e wed艂ug pomys艂u Stranitzky鈥檈go 鈥 animatora teatru marionetek, wytworzy艂 si臋 lokalny typ komediowy zwany Hanswurst. Posta膰 ta swym sprytem oraz ci臋tym i spro艣nym humorem z powodzeniem wsp贸艂zawodniczy艂a z w艂osk膮 komedi膮. Z kolei w Monachium komedia dell鈥檃rte triumfowa艂a w 1568 r. Z okazji za艣lubin swego syna Wilhelma z Renat膮 Lotary艅sk膮, ksi膮偶臋 bawarski Albrecht V urz膮dzi艂 cykl uroczysto艣ci, kt贸re wie艅czy膰 mia艂a Commedia dell鈥檃rte alla Italiana. Kapelmistrz nadworny Orlando di Lasso, wyre偶yserowa艂 to widowisko i zagra艂 w nim rol臋 Pantalone鈥檃, co zachwyci艂o ksi臋cia Wilhelma. Istnieje zachowany opis tej imprezy, tak偶e w tym czasie powsta艂y pierwsze ikonograficzne 艣wiadectwa wspania艂o艣ci w艂oskiej komedii za spraw膮 malarza Padowano i jego fresk贸w w Landshut. W 1624 r. ukaza艂a si臋 ksi臋ga autorstwa Francesco Andreini stanowi膮ca zbi贸r dialog贸w scenicznych wykorzystywanych do przedstawie艅 komedii.

W p贸藕niejszym okresie ekspansji komedia trafi艂a do Francji, gdzie zacz臋to wystawia膰 przedstawienia po francusku. Od 1658 r. Comedie Italienne wystawiano w Sali Petit Burbon, od 1673 r. w Hotel de Guenegaud, a po utworzeniu Com茅die Fran莽aise (1680 r.), wystawiano j膮 w Sali Hotel de Bourgogne. Tu komedia 艣wi臋ci艂a triumfy do czasu, gdy podczas jednego z przedstawie艅 ci臋ty dowcip sprowokowa艂 gniew Ludwika XVI, kt贸ry rozkaza艂 zamkni臋cie teatru. Zdarzenie to prawdopodobnie zainspirowa艂o Watteau do namalowania dzie艂a, pt. 鈥濿yjazd komediant贸w w艂oskich z Pary偶a鈥.

Za spraw膮 w艂oskiego mistrza Luigi Riccoboniego nast膮pi艂 rych艂y powr贸t komedii do Francji, jednak nie cieszy艂a si臋 ona tak膮 popularno艣ci膮, jak niegdy艣. Mimo wielu reform, m. in. zatrudnianiu francuskich aktor贸w w celu pokonania bariery j臋zykowej, komedia dell鈥檃rte na powr贸t sta艂a si臋 jarmarczn膮 rozrywk膮 na przedmie艣ciach Saint-Germain i Saint-Laurent. Tak powstawa艂 znany p贸藕niej paryski Theatre de la foire 鈥 plebejska odmiana wzorowana na komedii w艂oskiej.

Wspomnie膰 nale偶y te偶 o grupie Sacchiego, a zw艂aszcza o roli Truffaldina, kt贸ra sw膮 wyj膮tkowo艣ci膮 niew膮tpliwie przyczyni艂a si臋 do popularyzacji tego typu teatru. Z trup膮 t膮 wsp贸艂pracowali Goldoni i Gozzi 鈥 dwaj reformatorzy komedii dell鈥檃rte. Obydwaj starali si臋 urozmaici膰 nieco wyst臋py oraz nada膰 im bardziej formalny charakter, przy czym pierwszy zrezygnowa艂 z masek i rozwin膮艂 komedi臋 charakter贸w, natomiast drugi rozszerzy艂 fabu艂臋 o wymiar fantastyczny i ba艣niowe postacie.

Komedia dell鈥檃rte trafi艂a r贸wnie偶 do Polski, m.in. za spraw膮 W艂adys艂awa IV, kt贸ry podr贸偶uj膮c po Italii, uleg艂 jej urokowi. Podobno tak偶e na za艣lubinach Zygmunta III z Ann膮 Austriaczk膮 na Wawelu, odbywa艂y si臋 popisy w艂oskich aktor贸w. W 1739 r. komedia w艂oska dotar艂a do Ameryki, gdzie mo偶na by艂o j膮 podziwia膰, m.in. w Nowym Yorku.

Charakterystyka i wp艂ywy

Komedia dell鈥檃rte to osobny gatunek teatralny, w za艂o偶eniu antyliteracki, oparty zwykle o zarys scenariusza (scenario, zwany te偶 soggetti b膮d藕 canevas). Opiewa艂 on trzon intrygi oraz perypetie i ich rozwi膮zanie. Ostateczny kszta艂t przedstawienia tworzy艂 si臋 na bie偶膮co i zale偶a艂 od inwencji wyst臋puj膮cych, kt贸rzy 鈥 co znamienne 鈥 mistrzowsko improwizowali, zestrajaj膮c w艂asn膮 gr臋 z wcze艣niej ustalonym planem akcji. R贸wnie偶 tematyka przedstawie艅 nie by艂a wyra藕nie okre艣lona, najcz臋艣ciej jednak dotyczy艂a mi艂osnych perypetii i 偶ycia codziennego, zar贸wno ludowego, jak i dworskiego, zwykle odbitego 鈥瀢 krzywym zwierciadle鈥. W celu zobrazowania charakteru standardowego scenariusza komedii dell鈥檃rte, mo偶na por贸wna膰 go z 鈥瀂emst膮鈥 A. Fredry.

Mile widzianym urozmaiceniem przedstawienia by艂o lazzi (tzn. supe艂; co艣, co wi膮偶e) 鈥 intermedium niemaj膮ce wiele wsp贸lnego z g艂贸wn膮 intryg膮. Poza chwil膮 oddechu i o偶ywieniem uwagi widz贸w, lazzi dawa艂y aktorom mo偶liwo艣膰 indywidualnych popis贸w i zaprezentowania swych umiej臋tno艣ci.

Pr贸cz obfituj膮cej w humor akcji, wa偶nym 藕r贸d艂em komizmu by艂y postacie sceniczne, zwane maschere (tzn. maski). Ich typy dzieli艂y si臋 na dwie kategorie: parti grave i parti ridicole. Kanoniczn膮 obsad臋 stanowili dwaj starcy 鈥 Pantalone, Dottore i dwaj prostaczkowie-s艂u偶膮cy 鈥 Zanni [prawdopodobnie od (gr.) sannos – gamo艅 lub (艂ac.) sannio – bufon]. Zanni to nazwa og贸lna, najcz臋艣ciej spotykane imiona s艂u偶膮cych, to m.in. Arlecchino, Brighella, Truffaldino, Scap(p)ino, Pulcinella, a tak偶e warianty nie-w艂oskie, np. Hanswurst, Pickelhering, Stockfish. Postacie przedstawienia skojarzone by艂y zwykle na zasadzie kontrastu 鈥 dynamizm Pantalone鈥檃 (np. zgrzybia艂ego, bogatego i nieufnego kupca z Wenecji), stanowi艂 przeciwie艅stwo spokoju Dottore (np. powolnego, lecz skrz臋tnego uczonego z Bolonii). Podobnie dwaj Zanni 鈥 je艣li jeden by艂 bystry i bezczelny, drugiego cechowa艂a t臋pota i niezdarno艣膰.

W zale偶no艣ci od scenariusza, podstawowy zesp贸艂 postaci komedii uzupe艂niaj膮, np. syn i c贸rka starc贸w oraz kochankowie, kurtyzany i wiele innych postaci epizodycznych. Postacie te nie s膮 tak dok艂adnie okre艣lone i wyst臋puj膮 na og贸艂 bez masek. Wyj膮tek stanowi kochanka Arlekina 鈥 Colombina, zwana te偶 Smeraldin膮 鈥 posta膰 spopularyzowana przez Isabell臋 Andreini, 偶on臋 wspomnianego Francesco Andreini. Wyj膮tkowo komiczn膮 postaci膮 jest Capitano 鈥 wz贸r 偶o艂nierza-samochwa艂a, 鈥瀖ocnego w g臋bie dzikiego m臋偶a鈥. Ten typ opiera艂 si臋, np. na karykaturze hiszpa艅skiego oficera, kt贸rego odmian膮 by艂 neapolita艅ski Spavento i Scaramuccia 鈥 posta膰 spopularyzowana przez Tyberiusza Fiorillego, gwiazdora paryskiej Comedie Italienne i nauczyciela Moliera.

Komedia dell鈥檃rte to przede wszystkim aktorskie mistrzostwo 艂膮cz膮ce niezwyk艂e umiej臋tno艣ci fizyczno-ruchowe, mimiczne i wokalne, ze sztuk膮 improwizacji i spontanicznym humorem, kt贸remu przy艣wieca idea czystej, nieskr臋powanej zabawy. Jako 鈥瀍lementarz鈥 cielesno-mimicznej ekspresji aktorskiej, sta艂ych typ贸w postaci i modelowych scen, wp艂yn臋艂a na sztuki Moliera, Szekspira, Lope de Vega, Fredry i wielu innych. Wsp贸艂cze艣nie do idei komedii dell鈥檃rte powracaj膮 niekt贸re teatry, soli艣ci-mimowie, etc. Dalekich reminiscencji tej sztuki doszukiwa膰 si臋 mo偶na tak偶e w cyrkowej clownadzie, w sztuce kabaretowej, itp.

Wybrana literatura przedmiotu:

Margot Berthold, Historia teatru, Warszawa 1980.

Mieczys艂aw Inglot, Komedie Aleksandra Fredry, Wroc艂aw 1987.

Izabela Malej, Syndrom budy jarmarcznej czyli symbolizm rosyjski w kr臋gu arlekinady, Wroc艂aw 2002.

Jaroslav 艩vehla, Deburau 鈥 pierrot nie艣miertelny, Warszawa 1983.

Tadeusz 呕ele艅ski-Boy, Wst臋p [w:] Molier, Sk膮piec, 艁贸d藕 1989, s. 5-20.

Jak oceniasz ten materia艂?

Kliknij na gwiazdk臋, aby zostawi膰 swoj膮 ocen臋

艢rednia ocena / 5. Liczba g艂os贸w:

Jak dot膮d brak g艂os贸w! Oce艅 ten post jako pierwszy.

Komunikacja niewerbalna – Definicja i idea komunikacji niewerbalnej

Poprzedni wpis

Konceptualizm

Nast臋pny wpis
Wiedzo Znawca
Redaktor z rzemios艂em w r臋ku na co dzie艅 szef kontroli jako艣ci w brytyjskim oddziale Amazona. W niedalekiej przysz艂o艣ci planuje zrealizowa膰 m艂odzie艅cze marzenia i napisa膰 ksi膮偶k臋.

Komentarze - masz co艣 do napisania? Zostaw prosz臋 informacje.