Kolektyw my艣lowy i styl my艣lowy

()

Kolektyw my艣lowy i styl my艣lowy

Poj臋cia wprowadzone przez polskiego filozofa Ludwika Flecka (1896鈥1961). Zasadniczym przedmiotem zainteresowania tego my艣liciela by艂 rozw贸j, stawanie si臋 wiedzy naukowej, a nie jej uzasadnianie. Interesowa艂 go bardziej kontekst odkrycia ni偶 kontekst uzasadnienia. Tego pierwszego wyra偶enia jednak by Fleck najprawdopodobniej nie przyj膮艂, bowiem traktuje ono odkrycie jako co艣 jednorazowego. Fleck natomiast traktowa艂 poznanie jako proces, dlatego interesowa艂o go stawanie si臋 i rozw贸j wiedzy naukowej, faktu naukowego, poj臋膰 naukowych. Poszukiwa艂 odpowiedzi na pytanie o mechanizm rozwoju nauki nie tyle w logice nauki, ile w jej socjologii.

W swej g艂贸wnej pracy Enstehung und Entwicklung einer wissenschaftlichen Tatsache. Einf眉hrung in die Lehre vom Denkstil und Denkkollektiv (Powstanie i rozw贸j faktu naukowego. Wprowadzenie do nauki o stylu my艣lowym i kolektywie my艣lowym) z 1935 r. Fleck pos艂uguje si臋 kategori膮 stylu my艣lowego, podejmuj膮c problemy metodologii i socjologii wiedzy, rozpatrywane na podstawie historii odkrycia odczynu Wassermanna. Terminy 鈥瀐istoryzm鈥, 鈥瀙aradygmatyczno艣膰鈥 i 鈥瀔olektywizm鈥 okre艣laj膮 spos贸b uj臋cia problem贸w, jakie postawi艂 sobie Fleck.

Historyzm epistemologiczny przyjmuje, 偶e ka偶dy 鈥瀉kt鈥 poznawczy ma swoj膮 przesz艂o艣膰, kt贸ra uczestniczy w jego aktualnym kszta艂towaniu. Przesz艂o艣膰 poznawcza tkwi w aktualnym stanie wiedzy. 呕aden proces poznawczy nie ma absolutnego pocz膮tku 鈥 ka偶dy pocz膮tek procesu poznawczego jest wzgl臋dny. Poj臋cia zatem i przekonania nie s膮 tworzone w spos贸b od tradycji niezale偶ny, nie s膮 one dzie艂em procedur czysto logicznych, lecz s膮 efektem proces贸w psychospo艂ecznych. Ka偶da nowa wiedza jest efektem uci膮偶liwego zmagania si臋 z wiedz膮 poprzedni膮. Nie mo偶na tego efektu poj膮膰, nie zbadawszy i nie zrozumiawszy prowadz膮cego do艅 procesu. Logiczne badania efektu poznawczego (kontekstu uzasadnienia, czyli badanie sp贸jno艣ci twierdze艅, ich logicznej zasadno艣ci) nie mog膮 zdaniem Flecka zast膮pi膰 epistemologii, kt贸ra jest wed艂ug niego nauk膮 historyczn膮.

Jego zdaniem nauka nie jest 鈥瀞ystemem zda艅鈥, lecz zawi艂ym zjawiskiem kulturowym i spo艂ecznym i powinna by膰 zawsze studiowana z historycznego i socjologicznego punktu widzenia. Dlatego teoria poznania pozbawiona bada艅 historycznych i por贸wnawczych jest epistemologi膮 imaginabilis. Paradygmatyczno艣膰 poznania wyra偶a si臋 w pogl膮dzie, 偶e poznanie naukowe uwik艂ane jest w sfer臋 warto艣ci, emocji, mniema艅, ideologii (nie chodzi tu o ideologi臋 polityczn膮, ale raczej o nastawienia aksjologiczne kolektyw贸w). Nie da si臋 te偶 ostro oddzieli膰 nauki od pseudonauki. Owo uwik艂anie poznania w sfer臋 warto艣ci poci膮ga za sob膮 jego paradygmatyczno艣膰, kt贸ra podporz膮dkowuje sobie 鈥瀎akty鈥, a nawet logik臋. Ci, kt贸rzy tego nie dostrzegaj膮, pozory nadrz臋dno艣ci logiki i faktu w nauce bior膮 za rzeczywisto艣膰 i tworz膮 epistemologiczne z艂udzenia i epistemologi臋 z艂udze艅.

Gdy zostanie raz ukszta艂towany kompletny i zamkni臋ty system przekona艅, z艂o偶ony z wielu szczeg贸艂贸w i wewn臋trznych relacji, w贸wczas stwarza on sta艂y op贸r wobec wszystkiego co mu przeczy. Ta inercja nauki jest faktem, kt贸ry wynika w艂a艣nie z powi膮zania jej z obiegowymi przekonaniami, warto艣ciami, emocjami.

Kolektywizm epistemologiczny Flecka kwestionuje autonomi臋 poznawcz膮 jednostki, kt贸rej spos贸b my艣lenia wyznaczony jest przez jej przesz艂o艣膰 oraz przesz艂o艣膰 dziedziny wiedzy, kt贸ra jednostk臋 ukszta艂towa艂a i kt贸rej tre艣膰 jest tworzywem my艣lenia jednostki. Aktywno艣膰 poznawcza jednostki jest wi臋c uwarunkowana diachronicznie. Jest r贸wnie偶 uwarunkowana synchronicznie: jednostka nie jest w swej aktywno艣ci poznawczej niezale偶na od innych jednostek i grup (kolektyw贸w) my艣lowych. Dzia艂a ona zawsze w jakim艣 kolektywie, kt贸rego wiedza i umiej臋tno艣ci s膮 cz臋艣ciowo zwerbalizowane, cz臋艣ciowo za艣 niezwerbalizowane, ale jedne i drugie stanowi膮 istotne elementy stylu my艣lowego (Denkstil) danego kolektywu my艣lowego (Denkkollektiv). Styl my艣lowy to zesp贸艂 gotowo艣ci umys艂owych badacza wraz z jego zwyczajami my艣lowymi, kt贸ry pozwala fachowcom danej dziedziny wiedzy, dla kt贸rych jest wsp贸lny lub zasadniczo wsp贸lny, porozumiewa膰 si臋 mi臋dzy sob膮 i osi膮ga膰 zbie偶ne wyniki. Styl my艣lowy jest wynikiem teoretycznego i praktycznego wykszta艂cenia danego osobnika, jest warto艣ci膮 tradycyjn膮 podlegaj膮c膮 rozwojowi historycznemu i prawom socjologicznym, jest on niezale偶ny od woli jednostki.Odmienne style my艣lowe prowadz膮 do odmiennych wynik贸w obserwacyjnych. Na pytanie, czy skoro istniej膮 r贸偶ne style my艣lowe, to istniej膮 tak偶e kolektywy my艣lowe, mi臋dzy kt贸rymi w pewnych sprawach nie ma 偶adnej mo偶liwo艣ci porozumienia? Fleck odpowiada艂 twierdz膮co.

Zdaniem Flecka, akt poznania zale偶y zawsze od tego, co ju偶 jest znane, co uprzednio zosta艂o poznane, co stanowi spo艂eczny dorobek danej dziedziny wiedzy, z tego wzgl臋du poznanie nie jest aktywno艣ci膮 indywidualn膮. Zdanie 鈥濳to艣 poznaje co艣.鈥 jest niekompletne, poniewa偶 pomija ono 贸w trzeci element rzeczywistego procesu poznawczego. Zdanie to nabierze realnego sensu dopiero w贸wczas, gdy si臋 je uzupe艂ni wyra偶eniem: 鈥瀗a bazie pewnego zasobu wiedzy鈥, lub: 鈥瀓ako cz艂onek pewnego otoczenia kulturowego鈥, albo: 鈥瀢 ramach pewnego szczeg贸lnego stylu my艣lowego, w okre艣lonym kolektywie my艣lowym鈥.
Fleck bywa okre艣lany jako antyindywidualista. Uwa偶a艂 bowiem, 偶e tw贸rc膮 stylu my艣lowego nie jest autonomiczny podmiot, ale kolektyw. Podmiotem poznania, wed艂ug niego, nie jest jednostkowy rozum 鈥 rozum czysto logiczny. Podmiot poznaj膮cy ma w jego uj臋ciu charakter historyczno-spo艂eczny, historyczno-kolektywny. Dlatego poznawanie, a w szczeg贸lno艣ci obserwacja, jest funkcj膮 tr贸jcz艂onow膮, obok podmiotu i przedmiotu ma w niej ka偶dorazowo udzia艂 zbiorowo艣膰 鈥 ka偶da obserwacja naukowa zawiera wyobra偶enia epoki i 艣rodowiska. (Pogl膮d, i偶 w og贸le nie istnieje obiektywna obserwacja, gdy偶 ka偶da jest uwarunkowana poprzedni膮 wiedz膮, g艂osi艂 Fleck b臋d膮c najprawdopodobniej pod wp艂ywem teorii percepcji opracowanej w latach dwudziestych przez psycholog贸w wiede艅skiej szko艂y psychologii.)

Antyindywidualizm Flecka nie pomija jednak roli jednostki w procesie tworzenia wiedzy, gdy偶 m贸wi膮c o tr贸jcz艂onowo艣ci funkcji poznawania wyra藕nie wskazuje na jednostk臋 jako jeden z jej cz艂on贸w. Zatem nie pomija roli jednostki, ale uwypukla fakt wzajemnej wsp贸艂zale偶no艣ci jednostki i kolektywu. Jednak偶e jednostka nie jest autonomicznym partnerem kolektywu, kt贸rego jest cz艂onkiem. Fleck wyra藕nie stwierdza, i偶 naukowcy nie mog膮 si臋 uwolni膰 od stylu my艣lowego swego kolektywu. To znaczy, 偶e odkrycie dokonane przez badacza nie jest aktem samowoli, dlatego, i偶 pewne elementy stylu my艣lowego s膮 obiektywne. My艣l nabiera tre艣ci w toku komunikacji, tre艣膰 ta nie jest zale偶na od podmiotu, ale jest 鈥瀢艂asno艣ci膮鈥 kolektywu. My艣lenie jest czynno艣ci膮 zbiorow膮. Badacz nie m贸wi niczego od siebie, lecz podporz膮dkowuje si臋 鈥瀕ogice鈥 stylu my艣lowego swego kolektywu. Ponadto, te elementy stylu my艣lowego, kt贸re s膮 obiektywne, wyznaczaj膮 spos贸b, w jaki b臋dzie rozumiane odkrycie naukowe.

Poj臋cie obiektywno艣ci w doktrynie Flecka jest kluczowe, gdy pytamy, czy Fleck by艂 relatywist膮. Ot贸偶 wedle Flecka prawda jest obiektywna, a to dlatego, 偶e nie jest zale偶na od jednostek z kt贸rych sk艂ada si臋 dany kolektyw. Uwa偶a艂 on, i偶 pozna膰 co艣, to pozna膰 obiektywn膮 prawd臋. Prawda jest zatem zrelatywizowana do kolektywu my艣lowego (i w艂a艣ciwego mu stylu my艣lowego), ale w ramach tego kolektywu jest obiektywna. Prawda, jak stwierdzi艂 w artykule Zagadnienia teorji poznawania z 1936 r., to aktualny etap przemian stylu my艣lowego. Teoria Flecka stawia pod znakiem zapytania epistemologiczn膮 warto艣膰 poj臋cia rzeczywisto艣ci obiektywnej, niezale偶nej od do艣wiadczenia. Podobnie i fakt naukowy traktowany jest przez ni鈥 nie jako obiektywne zdarzenie czy obiektywny stan rzeczy, ale jako konstrukt dzia艂a艅 poznawczych socjopsychologicznie uwarunkowanych. Fakty powstaj膮 w ramach okre艣lonych styl贸w my艣lowych. Przekszta艂cenie obserwacji w fakt naukowy jest procesem kolektywnym. Ka偶de odkrycie naukowe ma swoj膮 prehistori臋 i swoj膮 histori臋, kt贸rej kulminacj膮 jest przekszta艂cenie si臋 owego odkrycia w 鈥瀎akt naukowy鈥. Ten ostatni etap nast臋puje w贸wczas, gdy dane odkrycie zostaje uznane przez odpowiedni kolektyw my艣lowy, tzn. przez og贸艂 specjalist贸w z danej dyscypliny.Ani fakty, ani teorie w nauce, pojmowane jako konstrukcje logiczne, nie s膮 autonomiczne 鈥 s膮 pochodn膮 stylu my艣lowego panuj膮cego w danym spo艂ecze艅stwie i w danym kolektywie badawczym. R贸wnie偶 ka偶da krytyka pozostaje pod wp艂ywem okre艣lonego stylu my艣lowego; czysta, nie stylizowana krytyka nie istnieje. Krytyka jest stylizowaniem obserwacji za pomoc膮 zasad danego stylu my艣lowego, dostrajaniem obserwacji do tego stylu. Zawarty w artykule 鈥濷 obserwacji naukowej i postrzeganiu w og贸le鈥 z 1935 r. pogl膮d, i偶 niemo偶liwy jest izolowany badacz, niemo偶liwe jest ahistoryczne odkrycie, niemo偶liwa jest bezstylowa obserwacja mo偶na nazwa膰 radykalnym kontekstualizmem.

A zatem, ka偶dy styl my艣lowy narzuca ograniczenia, kt贸re w ramach danego stylu s膮 nie do przekroczenia. Dop贸ki dany styl my艣lowy nie ulegnie zmianie, dop贸ty pewnych zjawisk nie mo偶na w og贸le zobaczy膰, Aby zobaczy膰 co艣 nowego, radykalnie odmiennego, musi zmieni膰 si臋 ca艂y styl my艣lowy, musi zachwia膰 si臋 nastr贸j intelektualny jako ca艂o艣膰, musi usta膰 przemoc skierowanego pogotowia my艣lowego. Styl my艣lowy poj臋ty jako zasada (og贸艂 zasad) organizuj膮ca przebieg obserwacji musi ulec zmianie, nie oznacza to jednak rezygnacji z dotychczasowego dorobku naukowego. Skoro kolektywy my艣lowe posiadaj膮ce swoisty styl my艣lowy, swoist膮 struktur臋 socjologiczn膮 i swoisty rozw贸j historyczny powoduj膮 wspomniane ograniczenia, to zdaniem Flecka tylko poprzez por贸wnawcz膮 socjologi臋 my艣lenia mo偶na stworzy膰 racjonalistyczn膮 nauk臋 o poznaniu. Stwarzaj膮c por贸wnawczy styl my艣lenia, wyzwolimy si臋 z wi臋z贸w kolektyw贸w my艣lowych i epoki, podobnie jak wiedza naukowa wyzwala nas z chaosu jednorazowo艣ci prze偶y膰 indywidualnych. Por贸wnawcza nauka o stylach i kolektywach my艣lenia b臋dzie, wed艂ug Flecka, bardziej obiektywna od jednostronnej teorii poznawania, opartej na jednym tylko stylu. Stworzenie por贸wnawczego stylu my艣lenia r贸wna膰 si臋 b臋dzie stworzeniu nowej dziedziny my艣lenia, takiej, aby cz艂onkowie r贸偶nych styl贸w mogli w jej zakresie my艣le膰 jednako.

Wydaje si臋 zatem, 偶e Fleck postulowa艂 poszukiwanie ponadparadygmatycznego stylu my艣lowego (o stylach my艣lowych). Je偶eli tak to pogl膮d ten jest przeciwny stanowisku Thomasa Kuhna (i wielu innych interpretator贸w my艣li Flecka), kt贸ry widzia艂 we Flecku swego ojca duchowego. Kuhn w swej koncepcji zmienno艣ci paradygmat贸w na drodze 鈥 jak sam to okre艣la艂 鈥 rewolucji, przyjmowa艂 zerwanie ci膮g艂o艣ci rozwoju nauki oraz niemo偶no艣膰 porozumienia si臋 przedstawicieli poszczeg贸lnych paradygmat贸w. Natomiast zdaniem Flecka nauka rozwija si臋 w spos贸b ci膮g艂y, chocia偶 nie poprzez przyrost niepodwa偶alnych prawd. W artykule 鈥濸roblemy naukoznawstwa鈥 z 1946 r. stwierdzi艂, i偶 jakkolwiek nie istnieje jaka艣 jedna nauka, lecz jedynie poszczeg贸lne nauki, to wszystkie one zwi膮zane s膮 wsp贸lnym d膮偶eniem do ostatecznego stanu, jakim jest prawdziwe poznanie mimo, 偶e stanu tego nigdy nie osi膮gaj膮. 呕adna nauka nie zawiera obiektywnego obrazu 艣wiata, nawet w znaczeniu jedno-jednoznacznego semantycznego odwzorowania. Nie zawiera nawet 偶adnej cz臋艣ci takiego obrazu. Gdyby tak by艂o, by艂aby w nauce jaka艣 cz臋艣膰 sta艂a, niezmienna, wiedza naukowa ros艂aby poprzez prosty przyrost wiadomo艣ci, tymczasem zmienia si臋 ona ustawicznie jako ca艂o艣膰. (Dlatego Fleck odrzuci艂 pogl膮d Ko艂a Wiede艅skiego, 偶e istniej膮 elementarne i niejako dodawalne do siebie鈥瀦dania protokolarne鈥, b臋d膮c przekonanym, i偶 ka偶da obserwacja jest ze strony logicznej zawi艂膮 hipotez膮, opart膮 na licznych za艂o偶eniach lub umowach, tak 偶e w identycznych warunkach fizykalnych zawsze mo偶liwe by艂yby r贸偶ne wypowiedzi co do wyniku obserwacji. Natomiast ze strony metodologicznej, ka偶da obserwacja jest funkcj膮 stylu my艣lowego, tj. wynika z historii oraz z socjologii danego kolektywu my艣lowego.) Ale jakkolwiek, zdaniem Flecka, nauka nigdy nie osi膮gnie obiektywnego obrazu 艣wiata, to mo偶na zaobserwowa膰 post臋p 鈥 rozw贸j ludzkiej wiedzy.

Wydaje si臋, 偶e Fleck uwa偶aj膮c, i偶 偶aden styl my艣lowy nie mo偶e by膰 wyr贸偶niony przez teori臋 poznania jako ten w艂a艣ciwy, gdy偶 wszystkie style s膮 r贸wnouprawnione, jest relatywist膮. Ale m贸wi膮c o por贸wnawczej socjologii my艣lenia, kt贸ra ma stworzy膰 racjonaln膮 nauk臋 o poznaniu, przeciwstawia si臋 relatywizmowi zak艂adaj膮c mo偶liwo艣膰 stworzenia bardziej obiektywnej p艂aszczyzny refleksji poznawczej. Fleck twierdz膮c, 偶e pomi臋dzy niekt贸rymi kolektywami nie mo偶liwe jest porozumienie zacie艣nia, jak si臋 zdaje, klas臋 styl贸w my艣lowych, kt贸re maj膮 zosta膰 poddane badaniom w ramach por贸wnawczego stylu my艣lenia, do styl贸w my艣lowych nauk empirycznych. Dlatego teoria poznania poj臋ta jako nauka o stylach my艣lowych pos艂uguj膮ca si臋 por贸wnawczym stylem my艣lenia, kt贸ry mo偶na by nazwa膰 metastylem, mia艂aby ograniczony

Jak oceniasz ten materia艂?

Kliknij na gwiazdk臋, aby zostawi膰 swoj膮 ocen臋

艢rednia ocena / 5. Liczba g艂os贸w:

Jak dot膮d brak g艂os贸w! Oce艅 ten post jako pierwszy.

Kontrkultura

Poprzedni wpis

Ko艣cio艂y s艂upowe

Nast臋pny wpis
Wiedzo Znawca
Redaktor z rzemios艂em w r臋ku na co dzie艅 szef kontroli jako艣ci w brytyjskim oddziale Amazona. W niedalekiej przysz艂o艣ci planuje zrealizowa膰 m艂odzie艅cze marzenia i napisa膰 ksi膮偶k臋.

Komentarze - masz co艣 do napisania? Zostaw prosz臋 informacje.