Karol Marks - materializm historyczny

Karol Marks – materializm historyczny

()

My艣l Marksa wywar艂a wielki wp艂yw na nauki spo艂eczne i humanistyczne oraz sztuk臋. Marks nigdy nie wypowiada艂 si臋 na temat kultury, ale jego nast臋pcy聽 rozwin臋li formu艂owane przez niego i jego wsp贸艂pracownika, Fryderyka Engelsa, problemy zwi膮zane z alienacj膮, ideologi膮, histori膮 i warto艣ciami.

Karol Marks urodzi艂 si臋 w 1818 roku w Trewirze, mie艣cie, kt贸re w贸wczas nale偶a艂o do Prus. Pochodzi艂 z 偶ydowskiej rodziny, kt贸ra przesz艂a na chrze艣cija艅stwo. Studiowa艂 prawo w Bonn i Berlinie, a w roku 1842 zosta艂 redaktorem 鈥濺cheinische Zeitung鈥, w tym te偶 roku pozna艂 Fryderyka Engelsa, z kt贸rym do ko艅ca 偶ycia 艂膮czy艂y go wi臋zy przyja藕ni i wsp贸艂pracy. W latach czterdziestych zapoznawa艂 si臋 z pismami francuskich utopist贸w, a 艂膮cz膮c ich idee z w膮tkami zaczerpni臋tymi z filozofii Hegla, zacz膮艂 budowa膰 koncepcj臋 艣wiadomo艣ci jako wytworu ludzkiej pracy. W tekstach, kt贸re p贸藕niej, w 1927 roku, zosta艂y opublikowane, jako R臋kopisy ekonomicznofilozoficzne z roku 1844, dowodzi, 偶e kapitalizm jest ostatnim z ci膮gu sposob贸w produkcji wyobcowuj膮cych robotnik贸w od ich w艂asnej pracy. Wcze艣niejsze sposoby produkcji to komunizm pierwotny, niewolnictwo (w antycznej Grecji i Rzymie) i feudalizm. W 1846 roku napisa艂 wraz z Engelsem Ideologie niemieck膮 , gdzie padaj膮 mi臋dzy innymi p贸藕niej cz臋sto powtarzane s艂owa: 鈥濵y艣li klasy panuj膮cej, s膮 w ka偶dej epoce my艣lami panuj膮cymi鈥. Manifest komunistyczny, napisany w 1848 roku,聽 g艂osi艂, 偶e ca艂y dotychczasowe dzieje to dzieje walk klasowych, i zapowiada艂 zwyci臋stwo proletariatu przemys艂owego nad spo艂ecze艅stwem kapitalistycznym. Upadek kapitalizmu otworzy drog臋 do socjalizmu i ostatecznie do jeszcze wy偶szej formy spo艂ecznej: komunizmu, kt贸ry stanowi膰 b臋dzie kres wszelkiej alienacji.

Radykalne pogl膮dy polityczne Marksa sprawi艂y, 偶e musia艂 opu艣ci膰 najpierw Prusy, a p贸藕niej Francj臋 i Belgi臋. Ostatecznie wraz z rodzina osiedli艂 si臋 w Anglii, gdzie podj膮艂 prac臋 nad swym najambitniejszym dzie艂em: Kapita艂em: szczeg贸艂ow膮 analiz膮 rozwoju i funkcjonowania ekonomii politycznej kapitalizmu. Zmar艂 w Londynie w 1883 roku.

W centrum jego rozwa偶a艅 znalaz艂a si臋 analiza towaru, kt贸rej punktem wyj艣cia by艂o wskazanie na wyst臋puj膮c膮 w kapitalizmie sprzeczno艣膰 mi臋dzy warto艣ci膮 rynkow膮 konkretnego produktu a warto艣ci膮, jak膮 ma dla kogo艣, kto mo偶e zrobi膰 z niego taki czy inny po偶ytek (warto艣ci膮 u偶ytkow膮). Z dyktowanego przez kapitalizm punktu widzenia warto艣膰 rynkowa d贸br i ludzi znaczy wi臋cej ni偶 sami ludzie. W efekcie i dobra, i ludzie, staja si臋 tylko towarami, ocenia si臋 wi臋c jedynie ze wzgl臋du na ich warto艣膰 wymienn膮. Kapitalistyczny podzia艂 d贸br wed艂ug ich warto艣ci rynkowej, powoduje ogromn膮 dysproporcj臋 pomi臋dzy bogatymi a biednymi, a tak偶e olbrzymie marnotrawstwo zasob贸w.

Marks twierdzi艂, 偶e podstaw膮 wszelkich nier贸wno艣ci spo艂ecznych s膮 stosunki ekonomiczne wyst臋puj膮ce we wszystkich znanych nam ustrojach (z wyj膮tkiem pierwotnego komunizmu) zawsze wyst臋powa艂a fundamentalna sprzeczno艣膰 pomi臋dzy tymi cz艂onkami spo艂ecze艅stwa, kt贸rzy posiadaj膮 艣rodki produkcji i sprawuj膮 nad nimi kontrol臋, a ca艂膮 reszta, kt贸ra aby 偶y膰, musi pracowa膰, i to na warunkach narzuconych przez ta pierwsza grup臋. Wed艂ug Marksa nier贸wno艣膰 ta polega na tym, czy kto艣 jest w艂a艣cicielem 艣rodk贸w produkcji czy w艂a艣cicielem tylko w艂asnej si艂y roboczej. Poprzez rozw贸j kapitalistyczny struktura klasowa sprowadza si臋 do dw贸ch grup: proletariatu i bur偶uazji. Relacja mi臋dzy nimi jest asymetryczna: w艂adza przys艂uguje przede wszystkim bur偶uazji.Ten antagonizm powoduje, 偶e spo艂ecze艅stwo poszukuje coraz to nowszych form wyzysku. W naturze kapitalizmu le偶y ch臋膰 niszczenia wszelkich innych sposob贸w produkcji, przez co sprzeczno艣膰 mi臋dzy bur偶uazj膮 a proletariatem ci膮gle wzrasta. Konsekwencj膮 tych walk jest rewolucyjny bunt proletariatu, kt贸ry ostateczne obala swych wyzyskiwaczy.

Pytania jakie stawia Marks dotycz膮 sposobu uzyskania przez bur偶uazj臋 statusu klasy dominuj膮cej, pomimo i偶 jest ona mniejszo艣ci膮. Dochodzi do wniosku, 偶e po pierwsze dzi臋ki swej w艂adzy ekonomicznej bur偶uazja, sprawuj膮c kontrol臋 nad instytucjami pa艅stwa, sprawuje te偶 w艂adz臋 polityczn膮, przez co uzyskuje monopol na zgodne z prawem u偶ycie si艂y. Po drugie, dzi臋ki swej dominacji w pa艅stwie, bur偶uazja sprawuje te偶 w艂adz臋 nad kultur膮, poprzez wspieranie i upowszechnianie przekonania oraz warto艣ci, kt贸re utrwalaj膮 istniej膮ce stosunki, buduj膮c dla nich usprawiedliwienie w pozaekonomicznych sferach do艣wiadczenia spo艂ecznego. Przyk艂adem mog膮 by膰 sfery duchowo艣ci i religijno艣ci, w kt贸rych wed艂ug Marksa prze艣wiadczenia podtrzymywane s膮 przez聽 instytucjonalnie zorganizowan膮 religi臋 i maja maskowa膰 nier贸wno艣ci spo艂eczne (鈥瀝eligia to opium dla ludu鈥). W kontek艣cie tym kultura uj臋ta jest jako ideologia oraz spolaryzowany obraz 艣wiata, kt贸ry s艂u偶y interesom bur偶uazji. Kultura jako ideologia wypacza my艣lenie proletariatu, jest narz臋dziem budowania iluzji, kt贸re przes艂aniaj膮 w艂asne interesy robotnik贸w.

Zasadnicza teza koncepcji kultury Marksa i marksist贸w brzmi: kultura daje jedynie fragmentaryczny obraz 艣wiata, cz臋sto promuj膮c 鈥瀎a艂szyw膮 艣wiadomo艣膰鈥.Bur偶uazja ma w艂adz臋, a dzi臋ki temu dost臋p do wiedzy, a posiadaj膮c w艂adz臋 i wiedz臋 mo偶e sta膰 si臋 dominuj膮c膮 si艂膮 kulturow膮. Marksizm zwraca uwag臋 na powi膮zania mi臋dzy w艂adz膮, wiedz膮 a kultur膮 i proponuje podej艣cie, dla kt贸rego kulturowe przekonania oraz praktyki staja si臋 kodem dla stosunk贸w w艂adzy.

Wed艂ug Marksa kulturowe formy i praktyki, w kt贸rych krystalizuj膮 si臋 r贸偶ne postacie 艣wiadomo艣ci spo艂ecznej, maja 藕r贸d艂a spo艂eczne, a g艂贸wna w tym rol臋 odgrywaj膮 stosunki spo艂eczne charakterystyczne dla danego sposobu produkcji. Mog艂oby si臋 wydawa膰, 偶e w takim uj臋ciu kultura biernie odzwierciedla materialn膮 baz臋 spo艂ecze艅stwa, lecz Engels wyra藕nie si臋 temu sprzeciwia艂. Faktem jest,偶e Marks i Engels odmawiali kulturze istotnej roli w g艂臋bokich zmianach spo艂ecznych. Nie s膮dzili, by na przyk艂ad malarstwo czy powie艣膰 mog艂y same istotnie przekszta艂ci膰 ludzkie widzenie 艣wiata i otworzy膰 nowe perspektywy dzia艂ania, niepodobna im jednak odm贸wi膰 jakiejkolwiek w聽 tym roli.

Do dnia dzisiejszego toczy si臋 dyskusja, jak wielka jest determinuj膮ca si艂a bazy ekonomicznej i jaki stopie艅 autonomii przys艂uguje nadbudowie. Williams stwierdza, 偶e u Marksa baza i nadbudowa nie s膮 ca艂o艣ciami jednoznacznie i sztywno ograniczonymi, a relacja mi臋dzy nimi ma charakter dynamiczny i plastyczny, co sprawia, 偶e nie podobna w jednej formule zamkn膮膰 ich wzajemnego zwi膮zku i wsp贸艂oddzia艂ywania, gdy偶 o tym w ka偶dej sytuacji musz膮 rozstrzyga膰 empiryczne badania. Takie w艂a艣nie jest podej艣cie marksizmu kulturowego, w kt贸rym metafora bazy/nadbudowy traktowana jest jako postawienie problemu, a nie jego rozwi膮zanie. Historycznie rzecz bior膮c najwa偶niejszym wyzwaniem wobec marksizmu by艂a my艣l Maxa Webera.

Na badania nad kultur膮 najsilniejszy wp艂yw wywarli nast臋pcy Marksa, a przede wszystkim G藱orgy Luk谩cs, szko艂a frankfurdzka i Gramsci. Bardzo p艂odna okaza艂a si臋 marksistowska koncepcja alienacji . Marksistowscy teoretycy kultur臋 ujmuj膮 zawsze w powi膮zaniu ze sposobem produkcji, uwa偶aj膮c j膮 za historyczny produkt ludzkiej pracy, a nie uciele艣nienie jaki艣 ponadczasowych warto艣ci, a zarazem widz膮c jej dwoiste aspekty: z jednej strony jest wyrazem ludzkiej alienacji, z drugiej niesie w sobie utopijny potencja艂 projekt贸w 艣wiata bez alienacji. Wyrastaj膮ce z marksowskiej inspiracji teorie ideologii interpretuj膮 twory kulturowe z ich relacji do struktur spo艂ecznych, co mi臋dzy innymi przynios艂o wiele warto艣ciowych prac po艣wi臋conych kulturze przemys艂owej i mediom masowym.

Marksowski model nadbudowy i bazy:

  1. nadbudowa
  • Struktura rodziny,
  • systemy przekona艅 religijnych i innych,
  • formy organizacji politycznych,
  • systemy prawa i edukacji

2. baza materialna/spos贸b produkcji

  • stosunki produkcji
  • spo艂eczne stosunki w miejscu pracy (robotnik 鈥 majster, umowy o prac臋, warunki pracy)
  • stosunki w艂asno艣ci: normy prawne i obyczajowe reguluj膮ce posiadanie

3. si艂y wytw贸rcze

  • ziemia, surowce, si艂a robocza, zak艂ady produkcyjne, narz臋dzia i technologie
Karol Marks - materializm historyczny

Karol Marks – materializm historyczny

Bibliografia:

  1. Elaine Baldwin, Brian Longhurst, Scot McCracken, Miles Ogborn, Greg Smith, Kultura, w艂adza i nier贸wno艣膰. Marks i marksizm, w: Wst臋p do kulturoznawstwa, przek艂ad Maciej Kaczy艅ski, Jerzy 艁ozi艅ski, Tomasz Rosi艅ski, Pozna艅 2007.
  2. Engels F., Marks K., Manifest komunistyczny, Warszawa 2006.
  3. http://www.marxists.org/polski/lenin/1914/07/karol_marks.htm

Jak oceniasz ten materia艂?

Kliknij na gwiazdk臋, aby zostawi膰 swoj膮 ocen臋

艢rednia ocena / 5. Liczba g艂os贸w:

Jak dot膮d brak g艂os贸w! Oce艅 ten post jako pierwszy.

Karol Darwin – Ewolucjonizm Karola Darwina

Poprzedni wpis

Kazimierska Konfraternia Sztuki

Nast臋pny wpis
Wiedzo Znawca
Redaktor z rzemios艂em w r臋ku na co dzie艅 szef kontroli jako艣ci w brytyjskim oddziale Amazona. W niedalekiej przysz艂o艣ci planuje zrealizowa膰 m艂odzie艅cze marzenia i napisa膰 ksi膮偶k臋.

Komentarze - masz co艣 do napisania? Zostaw prosz臋 informacje.