Automatycznie zapisany szkic

Karl Jaspers

()

Karl Jaspers (1883-1969)

Karl Jaspers 鈥 filozof, z wykszta艂cenia psychiatra, jeden z tw贸rc贸w egzystencjalizmu, prof. filozofii w Heidelbergu i w Bazylei, ur. 23 II 1883 w Oldenburgu, zm. 26 II 1969 w Bazylei. Urodzi艂 si臋 w 艣redniozamo偶nej rodzinie mieszcza艅skiej, ochrzczony i bierzmowany w Ko艣ciele protestanckim, nale偶a艂 do艅 do ko艅ca 偶ycia, ale w spos贸b konwencjonalny; nie by艂 chrze艣cijaninem w sensie posiadania wiary pozytywnej, wymagaj膮cej praktycznego zaanga偶owania. Pod wp艂ywem ojca, odnosz膮cego si臋 z nieufno艣ci膮 zar贸wno do pot臋gi pa艅stwa, jak i do opartych na surowej dyscyplinie system贸w wychowania, wzrasta艂 w atmosferze intelektualnej niezale偶no艣ci i dystansu wobec wszelkiego rodzaju zewn臋trznych autorytet贸w. Po uko艅czeniu gimnazjum humanistycznego, w 1901 rozpocz膮艂 studia prawnicze na uniwersytecie w Heidelbergu; w roku nast臋pnym kontynuowa艂 je w Monachium, ale z uczuciem rosn膮cego rozczarowania. Po ich zaniechaniu, przez nast臋pne 6 lat studiowa艂 medycyn臋 鈥 najpierw w Berlinie, p贸藕niej w Getyndze i Heidelbergu. Studia uko艅czy艂 dysertacj膮 Heimweh und Verbrechen (wyd. L 1909, Mn 1996) oraz uzyskaniem w 1909 stopnia doktora nauk medycznych. Decyzj臋, by z filozofowania uczyni膰 zadanie swego 偶ycia, podj膮艂 przed uko艅czeniem czterdziestego roku 偶ycia. Pocz膮tkowo uwa偶a艂, 偶e nie mao偶na 鈥瀌o samych rzeczy鈥 oraz uj膮膰 je w spos贸b czysto refleksyjny, niezale偶ny od przyrodoznawczych schemat贸w wyja艣niania. Zapoznanie si臋 z publikacjami tw贸rcy fenomenologii mia艂o jednak tak偶e skutek, w pewnym sensie, negatywny. Studiuj膮c Philosophie als strenge Wissenschaft Husserla Jaspers zda艂 sobie spraw臋 z niemo偶liwo艣ci realizacji wysuni臋tego w tej ksi膮偶ce programu uczynienia z fenomenologii tzw. filozofii naukowej. Przes膮dzi艂o to o p贸藕niejszym zinterpretowaniu nauk szczeg贸艂owych jako wiedzy z natury swej r贸偶ni膮cej si臋 od autentycznego filozofowania.

Jaspers by艂 nieprzejednanym przeciwnikiem wszelkich totalitarnych form rz膮dzenia, co sta艂o si臋 przyczyn膮 jego wykluczenia w 1933 z w艂adz uniwersyteckich. W 1937 otrzyma艂 dymisj臋 ze stanowiska prof., a w 1938 narodowi socjali艣ci zakazali publikacji jego dzie艂. Po zaj臋ciu przez Amerykan贸w Heidelbergu w 1945 powr贸ci艂 do dzia艂alno艣ci akademickiej. Poniewa偶 jego wiara w moralno-polityczne odrodzenie narodu niemieckiego nie znalaz艂a u rodak贸w zrozumienia, rozczarowany i zawiedziony wyemigrowa艂 do Bazylei, gdzie w 1948 obj膮艂 katedr臋 na tamtejszym uniwersytecie. W 1966 wyst膮pi艂 o obywatelstwo szwajcarskie, na znak protestu przeciwko wybraniu na stanowisko kanclerza Niemiec by艂ego nazist臋 K. G. Kiesingera. Do 1961 bra艂 czynny udzia艂 w 偶yciu akademickim, przyci膮gaj膮c swymi wyk艂adami liczne grono s艂uchaczy.

Pracy tw贸rczej nigdy nie zaniecha艂. W ostatnim okresie 偶ycia, u艣wiadomiwszy sobie w pe艂ni praktyczne konsekwencje odpowiedzialnego spo艂ecznie filozofowania, sta艂 si臋 przenikliwym pisarzem politycznym, przez jednych podziwianym, przez innych zniewa偶anym i wy艣miewanym. Pierwszy okres pisarskiej dzia艂alno艣ci Jaspersa (1909鈥1919) po艣wi臋cony by艂 analizie zagadnie艅 nale偶膮cych do psychologii pojmowanej jako nauka o wszelkich ekspresjach duszy 鈥 zar贸wno daj膮cych si臋 bada膰 empirycznie, jak i danych tylko empatii, 艣wiadomych i nie艣wiadomych, indywidualnych i zbiorowych. W okresie nast臋pnym, trwaj膮cym a偶 do 艣mierci, zorientowanym prawie w ca艂o艣ci na problematyk臋 filozoficzn膮 i moraln膮, powsta艂o ponad trzydziestotomowe dzie艂o zawieraj膮ce wyk艂ad i interpretacj臋 kluczowych dla egzystencjalizmu zapatrywa艅 i w膮tk贸w tematycznych. Jest ono pr贸b膮 sformu艂owania nowej idei filozofowania, scalaj膮cej refleksj臋 nad przekazywanymi przez tradycj臋 formami my艣lenia i warto艣ciowania z pytaniami wyrastaj膮cymi 鈥瀦 przej臋cia si臋 samym 偶yciem鈥. Ich uzmys艂owienie mia艂o prowadzi膰 do ukazania, poprzez my艣lenie rozja艣niaj膮ce (erhellendes Denken), istoty ludzkiej egzystencji. G艂贸wne prace filozoficzne Karla Jaspersa to: 1) Psychologie der Weltanschauungen(B 1919, 1971 6, Mn 1985, 1994); 2) Philosophie (I鈥揑II, B 1932, 1956); 3)Vernunft und Existenz. F眉nf Vorlesungen(Gro 1935, Mn 1960, 1987); 4) Rozum i egzystencja, [w:] Rozum i egzystencja. Nietzsche a chrze艣cija艅stwo, (Wwa 1991,1鈥169); 5) Nietzsche. Einf眉hrung in das Verst盲ndnis seines Philosophierens (B 1936, 1974); 6) Nietzsche. Wprowadzenie do rozumienia jego filozofii, (Wwa1997;); 7) Existenzphilosophie. Drei Vorlesungen (B 1938, 1974); 8) Filozofia egzystencji, w: ten偶e, Filozofia egzystencji. Wyb贸r pism, (Wwa 1990, 80鈥162); 9) Die Schuldfrage (Hei 1946, Mn 1987, 1996); 10) Problem winy, Etyka 17(1979),145鈥206); 11) Von der Wahrheit. Philosophische Logik(Mn 1947, 1983); 12) Der philosophische Glaube (Mn 1948, 1988); 13) Wiara filozoficzna, (To 1995); 14) Einf眉hrung in die Philosophie (Z 1950, Mn 1953, 1999); 15) Wprowadzenie do filozofii, (Wroc艂aw 1998); 16) Nietzsche und das Christentum (Mn 1952, 1985); 17) Nietzsche a chrze艣cija艅stwo, w: Rozum i egzystencja. Nietzsche a chrze艣cija艅stwo, Wwa 1991, 171鈥256); 18) Die Atombombe und die Zukunft des Menschen (Mn 1957,1983); 19) Die grossen Philosophen (I, Mn 1957, I鈥揑I, Mn 1981); 20) Der philosophische Glaube angesichts der Offenbarung (Mn 1962, 1984); 21) Wiara filozoficzna wobec objawienia, (Kr 1999); 22) Die ma脽gebenden Menschen.Sokrates, Buddha, Konfuzius, Jesus (Mn 1964, 1997); Autorytety. Sokrates,Budda, Konfucjusz, Jezus, Wwa 2000); Wohin treibt die Bundesrepublik? (Mn 1966, 1988); 23) Chiffren des Transzendenz (Mn 1970, 1984); 24) Szyfry transcendencji, (To 1995).

Prze艂om w rozwoju intelektualnym Jaspersa stanowi艂a I wojna 艣wiatowa 鈥 refleksja nad moralnymi i politycznymi konsekwencjami tego wydarzenia ukazywa艂a bezmiar kryzysu, w jaki popad艂a kultura europejska wraz z ca艂ym zasobem jej tradycyjnych system贸w warto艣ci i wierze艅. W przekonaniu Jaspersa, spo艂eczne przyzwolenie na okrucie艅stwa wojny oraz powszechne podporz膮dkowanie si臋 idei totalitarnej pa艅stwowo艣ci ujawni艂y panuj膮cy od d艂u偶szego czasu w Europie praktyczny nihilizm. Jego zewn臋trznym przejawem by艂o bezkrytyczne zaufanie do tzw. wiedzy obiektywnej, zg艂aszaj膮cej pretensje do poznawczego ujmowania ca艂o艣ci bytu. Z bezpodstawno艣ci roszcze艅 tego rodzaju wiedzy zdawali sobie spraw臋 ju偶 I. Kant, S. Kierkegaard i F. Nietzsche, lecz ich przemy艣lenia, w nowo zaistnia艂ej sytuacji, wymaga艂y wielu u艣ci艣le艅 i sprostowa艅.

DROGA DO ROZUMIENIA EGZYSTENCJI

W ocenie Karla Jaspersa nihilizm nowego stulecia, ukrywany pod p艂aszczykiem pozornego szcz臋艣cia i wiary w dobrobyt, znalaz艂 wyraziste odzwierciedlenie w powszechnej gotowo艣ci do biernego poddania si臋 si艂om, kt贸re ostatecznie odwo艂ywa艂y si臋 do przemocy, upatruj膮c w jej istnieniu uzasadnienia dla system贸w przekona艅 niwecz膮cych warto艣膰 jednostkowej egzystencji. Podporz膮dkowanie si臋 abstrakcyjnym has艂om pa艅stwowo艣ci, znajduj膮ce dla siebie oparcie w milcz膮cym aprobowaniu postaw autorytarnych, doprowadzi艂o do destrukcji idea艂 jednostki autonomicznej, zdolnej solidarnie z innymi podmiotami spo艂ecznymi afirmowa膰 powszechnie wa偶ne normy wsp贸艂偶ycia i wsp贸艂dzia艂ania. Konstatuj膮c ten fakt, Jaspers wysun膮艂 tez臋, i偶 chc膮c dog艂臋bnie zrozumie膰 przyczyny uwik艂ania cz艂owieka w nieautentyczne formy bytowania, stajemy przed konieczno艣ci膮 wypracowania w sobie umiej臋tno艣ci wsp贸艂偶ycia z realiami 艣wiata 鈥 brania ich takimi, jakimi si臋 jawi膮 w bezpo艣rednim ich ogl膮dzie. Musimy nadto pr贸bowa膰 je ogarn膮膰 my艣l膮, je艣li chcemy poj膮膰, z czego ostatecznie wywodzi si臋 przenikaj膮ce ludzki spos贸b bytowania rozdarcie egzystencji. Droga do autentycznego my艣lenia, uchwytuj膮cego egzystencj臋 (Existenz), by nast臋pnie uczyni膰 j膮 przedmiotem rozumiej膮cego wgl膮du, naje偶ona jest jednak trudno艣ciami. Trzeba bowiem odrzuci膰 pokus臋 polegania na rzekomo sprawdzonych autorytetach, na gotowych poj臋ciach i teoriach czy usankcjonowanych przez tradycj臋 systemach wierze艅. Aby ukaza膰 sytuacj臋, w jakiej tkwi konkretny byt ludzki, nale偶y zdystansowa膰 si臋 zar贸wno do twierdze艅 nauki, jak i do religii oraz tradycyjnej teologii. Poznanie naukowe jest jednak wa偶ne jedynie w granicach swych w膮sko zakre艣lonych metod i dotyczy wy艂膮cznie fenomen贸w. Nauka nowo偶ytna, cho膰 jest poznaniem uniwersalnym, metodycznym i powszechnie uznawanym, nie mo偶e udzieli膰 odpowiedzi na pytanie, w imi臋 czego winna by膰 uprawiana. Pytanie o sens nauki jest w samej nauce nieobecne. Gdy zdobywanie wiedzy pojmuje si臋 jako cel sam w sobie, wskazuje si臋, 偶e ma ono podstaw臋 o charakterze wiary; podstawa ta le偶y poza obr臋bem nauki, w dziedzinie filozofii. Z kolei wierze religijnej stale zagra偶a skostnienie, podporz膮dkowanie si臋 instytucjonalnemu Ko艣cio艂owi i dogmatom, kt贸rych sens nieautentyczna jednostka pojmuje niezale偶nie od refleksji nad ich egzystencjaln膮 tre艣ci膮. Religia nara偶ona jest zatem na niebezpiecze艅stwo przekszta艂cenia 偶ywego poczucia obcowania z ponad zjawiskowym j膮drem rzeczywisto艣ci, ods艂anianym przez 藕r贸d艂owy wgl膮d, w zesp贸艂 pozornie oczywistych prze艣wiadcze艅 i oczekiwa艅, b臋d膮cych namiastk膮 autentycznej wiary.

SYTUACJE GRANICZNE

W opinii Jaspersa, niepowtarzalno艣膰 i wyj膮tkowo艣膰 ludzkiego bytu to rezultat jego uwik艂ania w sytuacje cechuj膮ce si臋 antynomiczno艣ci膮 nadaj膮c膮 偶yciu dramatyczny wymiar. Cz艂owiek tkwi po艣r贸d sprzecznych d膮偶e艅 i mniema艅, b臋d膮cych jego w艂asnymi projekcjami. Pragnie w 艣wiecie odnale藕膰 absolutny sens, doj艣膰 do pe艂nego poznania, zazna膰 szcz臋艣cia i spokoju, co jednak nie jest mo偶liwe. 艢wiat jako ca艂o艣膰 nie stanowi bowiem przedmiotu poznania, ani nie zawiera w sobie jakiejkolwiek bezwzgl臋dnej warto艣ci. D膮偶膮c do warto艣ci absolutnych, cz艂owiek odkrywa jedynie absolutn膮 moc przypadku, nieuchronno艣膰 winy oraz 艣mier膰, kt贸ra ostatecznie k艂adzie kres wszelkim projektom. Realizacja ka偶dego celu z konieczno艣ci 艂膮czy si臋 z unikaniem sytuacji, kt贸re mog艂yby nasze dzia艂ania uczyni膰 bezsensownymi. Antynomiczny charakter maj膮 tak偶e ludzkie emocje oraz stany ducha. Pozytywnym fascynacjom i pragnieniom towarzyszy niech臋膰 lub odraza, d膮偶enie do w艂adzy idzie w parze z ch臋ci膮 podporz膮dkowania si臋, mi艂o艣膰 poci膮ga za sob膮 nienawi艣膰. Przeciwstawne d膮偶enia i dzia艂ania przenikaj膮 nie tylko 偶ycie jednostki, ale i okre艣laj膮 natur臋 bytu spo艂ecznego.

艢wiadomo艣膰 niemo偶liwo艣ci pogodzenia sprzecznych tendencji ujawniaj膮 tzw. sytuacje graniczne (Grenzsituationen). Ods艂aniaj膮 one konieczno艣膰 pozostawania zawsze w okre艣lonej, takiej lub innej sytuacji, czyli niemo偶no艣膰 jej wy艂膮czenia z ludzkiego bytu. Sytuacj膮 graniczn膮 jest np. to, 偶e jednostka nie mo偶e 偶y膰 bez walki i cierpienia, 偶e musi bra膰 na siebie win臋, 偶e nie mo偶e urzeczywistni膰 w pe艂ni swych idea艂贸w, 偶e musi umrze膰. W odr贸偶nieniu od sytuacji empirycznych, okre艣laj膮cych jednorazowe po艂o偶enie jednych rzeczy wzgl臋dem drugich (lub ich przedmiotowy stan), sytuacje graniczne nie ulegaj膮 zmianom, a jedynie na r贸偶ne sposoby przejawiaj膮 si臋 w ludzkim 偶yciu. Nie daj膮 si臋 r贸wnie偶 obiektywnie pozna膰, albowiem s膮 czym艣 ostatecznym, niesprowadzalnym do czegokolwiek innego. Jedno tylko mo偶na o nich wiedzie膰 i na tej podstawie m贸wi膰 o nich: stawiaj膮 one egzystencji nieprzekraczalne granice. Sytuacje graniczne, mimo swej obiektywnej niepoznawalno艣ci, poddaj膮 si臋 jednak egzystencjalnemu rozja艣nieniu (Existenzhellung). Warunkiem rozja艣nienia sytuacji jest 鈥瀙rzyswojenie鈥 ods艂anianej przez nie okre艣lono艣ci, czyli ich afirmacja. Egzystencjalne przyswojenie sytuacji sta膰 si臋 mo偶e zacz膮tkiem wezwania do swoi艣cie rozumianego dzia艂ania, z gruntu odmiennego od zwyk艂ego d膮偶enia do zaw艂adni臋cia czym艣, co przychodzi z zewn膮trz i jest podatne na obiektywizacj臋. Zdaniem Jaspersa, 艣wiadomo艣膰 nieusuwalnych ogranicze艅 ludzkiego bytu wyzwoli膰 w nas mo偶e rodzaj aktywno艣ci, oparty nie tyle na wiedzy, co raczej na wierze. Aktywno艣膰 ta polega na gotowo艣ci dopuszczenia stawania si臋 w nas mo偶liwej egzystencji 鈥 osoby zdolnej odnosi膰 si臋 do samej siebie i okre艣la膰 sw贸j byt.

METAFIZYKA

Rozw贸j nowo偶ytnej nauki by艂by niemo偶liwy, uwa偶a Jaspersa, gdyby dokonywa艂 si臋 bez nale偶ytego u艣wiadomienia wzgl臋dno艣ci i cz膮stkowo艣ci prawdy zdobywanej metodami zapewniaj膮cymi nauce jej opieranie si臋 na samej sobie. Tak偶e dalszy rozw贸j filozofii zale偶y od tego, czy my艣lenie ukierunkowane na cz艂owieka zda sobie spraw臋 ze swych koniecznych ogranicze艅. Poniewa偶 prawda naukowa mo偶e poszukiwa膰 swej pewno艣ci tylko w w膮skich ramach tego, co dotyczy zjawisk, refleksja nad uniwersaln膮 naukowo艣ci膮 ods艂ania obszar fundamentalnej niewiedzy. Z jej istnieniem liczy膰 si臋 musi tak偶e filozofia. Niewiedza ta jest bowiem nieusuwalna. Nie wiemy 鈥 i nigdy nie b臋dziemy wiedzie膰 鈥 czym jest 艣wiat i dlaczego istnieje, co 艂膮czy ze sob膮 byt i jego przejaw w do艣wiadczeniu, dlaczego rzeczywisto艣膰 jest niepoj臋tym dla rozumu po艂膮czeniem 艂adu i harmonii z walk膮 i przypadkowo艣ci膮. Niemo偶liwa jest zatem teoria wszechrzeczywisto艣ci samej w sobie, pojmuj膮ca siebie jako uog贸lniaj膮ce przed艂u偶enie wiedzy szczeg贸艂owej lub jej opracowanie na jakiej艣 innej drodze, zmierzaj膮ce do wyja艣nienia tego, co absolutne, a w konsekwencji nieprzedmiotowe. Poniewa偶 tradycyjne pojmowanie metafizyki nie znajduje ju偶 dla siebie racji bytu, nale偶y albo ca艂kowicie zarzuci膰 jej uprawianie, albo na nowo okre艣li膰 jej zadania i natur臋.

Jaspers by艂 艣wiadom, i偶 zupe艂ny odwr贸t od teorii bytu poci膮ga膰 musia艂by za sob膮 zaniechanie odpowiedzialnego filozofowania, czyli jego ca艂kowite u艣miercenie. Aby unikn膮膰 takiej konsekwencji, proponowa艂 zast膮pienie metafizyki form substancjalnych lub metafizyki idei metafizyk膮 filozoficzn膮 czy te偶 egzystencjaln膮; nazywa艂 j膮 tak偶e periechontologi膮 i okre艣la艂 jako my艣lenie 藕r贸d艂owe lub my艣lenie zasad, w kt贸rego urzeczywistnieniu upatrywa艂 warunku tzw. wiedzy podstawowej. Wiedza podstawowa dotyczy egzystencji jako znajduj膮cej siebie w 艣wiecie i s艂u偶y za narz臋dzie dokonywania rozr贸偶nie艅 w konkretnej, szczeg贸lnej teoretycznie lub 偶yciowo sytuacji. Jej zadaniem jest wspieranie klarowno艣ci naszego 偶ycia 鈥 nie dzi臋ki wyuczonej i zapami臋tanej metodzie, lecz dzi臋ki 鈥瀞ile zapytywania, kt贸re zawsze musi owocowa膰 szczeg贸ln膮 odpowiedzi膮鈥. 脫w nowy rodzaj my艣lenia i wiedzy nie mo偶e by膰 nauk膮 o bycie pojmowanym jako przedmiot przeciwstawiony wyodr臋bnionemu ze艅 podmiotowi. Metafizyka egzystencjalna stawia sobie z gruntu inne cele. Jest ona opartym na filozoficznej wierze i egzystencjalnej wolno艣ci poszukiwaniem pewno艣ci co do bycia w uformowanej przez histori臋 i kultur臋 przestrzeni wielorakich sens贸w, wymagaj膮cych podj臋cia trudu interpretacji tzw. mowy szyfr贸w. Wprawdzie najog贸lniejsze poj臋cie bytu mo偶na rozcz艂onkowa膰 na 3 podstawowe formy istnienia 鈥 na istnienie podmiotowe (Ichsein), istnienie przedmiotowe (Objektsein) i byt sam w sobie 鈥 ale taka formalna analiza kategorii ujawnia jedynie niemo偶no艣膰 poj臋ciowego uchwycenia tego, co wsp贸lne tym trzem rodzajom istnienia i co mog艂oby je jednoczy膰 w jak膮艣 wy偶sz膮 ca艂o艣膰. Byt, kt贸ry by jednoczenia tego dokonywa艂, a zarazem by艂by czym艣, co da艂oby si臋 pomy艣le膰, sta艂by si臋 jednym z wielu przedmiot贸w; by艂oby to nie do pogodzenia z jego nadrz臋dno艣ci膮. Byt jako taki, czy te偶 raczej samo bycie, musi by膰 zatem tym, co Niepojmowalne. Je艣li mimo to chcemy co艣 o nim powiedzie膰, przedstawia膰 go musimy w spos贸b quasi-obiektywny, odwo艂uj膮c si臋 do pewnych wyobra偶e艅 przestrzennych. M贸wimy wtedy o 鈥濷bejmuj膮cym鈥(das Umgreifende) my艣l i rzecz my艣lan膮. 鈥濷bejmuj膮ce鈥 poprzedza i warunkuje stwierdzane w do艣wiadczeniu rozszczepienie na podmiot i przedmiot; podmiot i przedmiot wy艂ania si臋 z ogarniaj膮cej je przestrzeni samego bycia. Mowa ta nie oddaje jednak prawdziwej natury Obejmuj膮cego.

WIARA FILOZOFICZNA

Nowa metafizyka, w odr贸偶nieniu od starej, winna by膰 nie tyle wiedz膮, co raczej swoist膮 dzia艂alno艣ci膮 podmiotu. Aby nie popa艣膰 w pu艂apki dogmatyzmu, musi si臋 opiera膰 na filozoficznej wierze. W odr贸偶nieniu od wiary religijnej, wiara filozoficzna jest koniecznym przedza艂o偶eniem filozofowania w og贸le oraz ka偶dej mo偶liwej wiedzy, tak偶e naukowej. Dzi臋ki wierze staje si臋 mo偶liwy 藕r贸d艂owy wgl膮d w egzystencj臋 jako odniesion膮 do transcendencji, a tym samym przekroczenie 鈥瀎atalnej opozycji鈥 subiektu i obiektu. Podmiot i przedmiot wiary stanowi膮 wszak jedno艣膰: wiara, dzi臋ki kt贸rej filozofuj膮cy podmiot wierzy, oraz tre艣膰, jak膮 sobie przedstawia, s膮 nierozdzielne. Wytworzony przez filozofi臋 transcendentaln膮 problem 鈥瀖ostu鈥 otrzymuje nieoczekiwane, cho膰 dla wielu komentator贸w prac Jaspersa wielce problematyczne rozwi膮zanie. Wed艂ig Jaspersa, problem ten pojawia si臋 tylko wtedy, gdy z teorii poznania pr贸buje si臋 uczyni膰 nauk臋 pierwsz膮. Dla metafizyki egzystencjalnej nie znika on wprawdzie ca艂kowicie, jednak ma w niej odmienny sens. Periechontologia nie poszukuje ani tym bardziej nie ustala jakiejkolwiek wiedzy przedmiotowej, dotycz膮cej np. natury relacji mi臋dzy podmiotem a przedmiotem. Wychodzi ona od uznania 鈥瀢iedzy niewiedzy鈥 za fakt, kt贸ry nale偶y interpretowa膰 egzystencjalnie, a nie epistemologicznie, by np. wzmocni膰 stanowisko tradycyjnego agnostycyzmu. Na gruncie metafizyki filozoficznej problem mostu mo偶e by膰 zinterpretowany nie tyle jako b艂膮d czy jaki艣 zast贸j wiedzy, co raczej jako szyfr wymagaj膮cy w艂膮czenia go w szersz膮 ode艅 mow臋 szyfr贸w, co ju偶 samo w sobie odebra膰 mu powinno rang臋 kluczowego zagadnienia filozoficznego.

Metafizyka Jaspersa staje si臋 w ten spos贸b, w trudnej do 艣cis艂ego okre艣lenia mierze, hermeneutyk膮 鈥 sztuk膮 interpretacji uobecnianych dzi臋ki wierze tre艣ci, kt贸rych 艣lady my艣l膮cy podmiot odnajduje w wieloznacznej mowie szyfr贸w. Mowa szyfr贸w jest wieloznaczna z konieczno艣ci, poniewa偶 szyfr nie jest ani naturalnym czy konwencjonalnym znakiem, ani wy艂膮cznie symbolem. Jako s艂u偶膮cy obiektywizacji i komunikowaniu wewn臋trznych d膮偶e艅 podmiotu jest on raczej znakiem egzystencji, uobecniaj膮cym najistotniejszy wymiar rzeczywisto艣ci, kt贸ry dla cz艂owieka pozostaje niezg艂臋bion膮 tajemnic膮. Szyfry s膮 jednak zarazem warunkami mo偶liwo艣ci urzeczywistnienia ludzkiego bycia. Wymagaj膮 one wprawdzie uja艣nienia, lecz ostatecznie wymykaj膮 si臋 poznaniu intelektualnemu.

MY艢L POLITYCZNA

Filozofia egzystencji Jaspersa, k艂ad膮c nacisk na znaczenie rozumu w dzia艂aniach jednostkowych i zbiorowych, wyros艂a z troski o ludzko艣膰, 艣wiat spo艂eczny i wolno艣膰 tylekro膰 w XX w. deptan膮, a nawet niweczon膮. Pytanie, czy dzia艂aniom politycznym mo偶na nada膰 rang臋 etyczn膮, interesowa艂o Karla Jaspersa zw艂aszcza po zako艅czeniu II wojny 艣wiatowej, gdy zastanawiaj膮c si臋 nad kl臋sk膮 Niemiec apelowa艂 do rodak贸w, by zdobyli si臋 na nowy spos贸b 偶ycia i my艣lenia, uprzytomniaj膮c sobie odpowiedzialno艣膰 za to, co si臋 sta艂o.

Zasadnicz膮 przes艂ank膮 pism politycznych Jaspersa jest konstatacja faktu, 偶e dopiero w epoce spo艂ecze艅stwa masowego i rewolucji naukowo-technicznej, polityka sta艂a si臋 prawdziwym zagro偶eniem dla wolno艣ci i osobowego istnienia. W stechnicyzowanej rzeczywisto艣ci spo艂ecznej rodzi si臋 istnienie odci臋te od tradycji, pozbawione autentycznej egzystencji, poddane zabobonom wyzbytym wiary. Poniewa偶 masy wy偶ej ceni膮 pusty gest ni偶 prawdziwy przekaz my艣li, a g艂贸wnym przedmiotem swej troski czyni膮 prze偶ycie, a nie zabieganie o autentyczne istnienie, realna staje si臋 mo偶liwo艣膰 wprowadzenia rz膮d贸w dyktatorskich za pomoc膮 艣rodk贸w przemy艣lanej propagandy, wytwarzaj膮cych z艂udzenie, i偶 jednostka jest w swych decyzjach niezale偶na od aparatu w艂adzy. Podstawowym problem praktycznym staje si臋 w zwi膮zku z tym pytanie, czy przeci臋tny cz艂owiek jest zdolny do odpowiedzialnego uczestnictwa w 偶yciu politycznym. W pracach Jaspersa trudno znale藕膰 jednoznaczne rozwi膮zanie tego dylematu. Nie oferuj膮 one gotowych i sprawdzonych recept. S膮 raczej podejmowanymi wci膮偶 od nowa pr贸bami upewnienia si臋 o tym, co w bie偶膮cej sytuacji politycznej 艣wiata stanowi szans臋, a co jest zagro偶eniem, nie tylko dla wolno艣ci egzystencjalnej, ale i dla dalszego trwania 偶ycia na planecie. Zagro偶eniem jest bierne poddanie si臋 w艂adztwu anonimowej masy, szans膮 鈥 szukanie wsparcia duchowego w filozofii egzystencji, kt贸rej naczeln膮 przes艂ank膮 jest prze艣wiadczenie, i偶 praworz膮dno艣膰 stanowi warunek konieczny wolno艣ci osobowej.

Ca艂kowite odci臋cie si臋 od zgubnego wp艂ywu mas jest wprawdzie nieosi膮galnym idea艂em, ale bycie sob膮, mo偶liwe dzi臋ki wi臋zi z transcendencj膮, nie zanika wraz z narastaniem depersonalizuj膮cych tendencji w 偶yciu zbiorowym. Aby postulat autentycznego bycia osobowego uczyni膰 realnym tak偶e w dziedzinie dzia艂a艅 spo艂ecznych, nale偶y rozum instrumentalno technologiczny odr贸偶ni膰 od rozumu filozoficznego 鈥 opartego na wierze i b臋d膮cego gwarantem cz艂owiecze艅stwa, kt贸re nie zatraca szlachectwa swego ducha. Tylko rozum filozoficzny nada膰 mo偶e 偶yciu zbiorowemu sens urzeczywistniaj膮cy si臋 w powszechnej komunikacji osobowej. Rozumne rozja艣nianie egzystencji jest zatem warunkiem prawdziwej polityki i jedyn膮 szans膮 przetrwania ludzko艣ci w cywilizowanym stanie. Poniewa偶 polityka nie mo偶e stworzy膰 wolno艣ci egzystencjalnej, winna zak艂ada膰 jej niezale偶ne istnienie i zapewnia膰 osobowym dzia艂aniom niezagro偶ony niczym byt.

 

Wybrana literatura przedmiotu:

J. Pfeiffer, Existenzphilosophie. Eine Einf眉hrung in Heidegger und J., H
1933, 1952.

J. Wahl, La th茅orie de la v茅rit茅 dans la philosophie de J., P 1950.

G. Knauss, Gegenstand und Umgreifendes, Bas 1954.

G. Knauss, The Philosophy of Karl J., NY 1957.

A. Lichtigfeld, Aspects of J. Philosophy, Pretoria 1963.

N. Rigali, Die Selbstkonstitution der Geschichte im Denken von Karl J., Mn 1965.

G. Simon, Die Achse der Weltgeschichte nach Karl J., R 1965.

H. Gottschalk,Karl J., B 1966; H. Saner, Karl J., Reinbek bei Hamburg, 1970, 1999.

Ch. F. Wallraff, Karl J. An Introduction to His Philosophy, Pri 1970.

W. Hertel, Existentieller Glaube. Eine Studie 眉ber den Glaubensbegriff von Karl J. und Paul Tillich, Meisenheim am Glan 1971.

S. Kowalczyk, Ambiwalencja koncepcji absolutu Karla J., ZNKUL 14 (1971), s. 29鈥38.

L. H. Ehrlich, Karl J.Philosophy as Faith, Amherst 1975.

H. Piszkalski, Problem 鈥渟ytuacjigranicznych鈥 w uj臋ciu Karla J., ACr 10 (1978), s.99鈥116.

R. Rudzi艅ski, Jaspers, Wwa 1978.

F. P. Burkard, Ethische Existenz bei Karl J., W眉 1982.

F.J. Fuchs, Seinsverh盲ltnis. Karl J. Existenzphilosophie, F 1984.

W. Lorenc, Karl J. i egzystencjalna idea rozumu, EF 13 (1992), s. 203鈥216.

Karl J., Philosophy on the Way to 鈥淲orld Philosophy鈥, W眉 1998.

Primarbibliographie der Schriften Karl J., T 2000;

Cz. Piecuch, Cz艂owiek metafizyczny, W-wa 2001, s. 141鈥173.

Jak oceniasz ten materia艂?

Kliknij na gwiazdk臋, aby zostawi膰 swoj膮 ocen臋

艢rednia ocena / 5. Liczba g艂os贸w:

Jak dot膮d brak g艂os贸w! Oce艅 ten post jako pierwszy.

J臋zyk japo艅ski

Nast臋pny wpis
Wiedzo Znawca
Redaktor z rzemios艂em w r臋ku na co dzie艅 szef kontroli jako艣ci w brytyjskim oddziale Amazona. W niedalekiej przysz艂o艣ci planuje zrealizowa膰 m艂odzie艅cze marzenia i napisa膰 ksi膮偶k臋.

Komentarze - masz co艣 do napisania? Zostaw prosz臋 informacje.