Kaligrafia japo艅ska

()

Kaligrafia japo艅ska

Umiej臋tno艣膰 kaligrafowania jest zdolno艣ci膮 pisania na spos贸b 艂adny. Europejskie pojmowanie sztuki kaligrafii wywodzi si臋 z tradycji greckiej, dla kt贸rej s艂owo kalligraph铆a oznacza艂o pi臋kne, ale te偶 i dobre, poprawne pismo. Dla nas, Europejczyk贸w poj臋cie to w zasadniczej mierze by艂o/jest zwi膮zane z technicznie mistrzowskim opanowaniem sposob贸w kre艣lenia liter alfabetu, przy czym tre艣膰 zapisu mog艂a by膰 spraw膮 drugorz臋dn膮. Kaligraf贸w zatrudniano wi臋c do przepisywania wyj膮tkowej warto艣ci dokument贸w, gdzie wizualna strona tekstu oraz jego ortograficzna poprawno艣膰 by艂y niezwykle istotne. Japo艅skie sodo, czyli sztuka kaligrafii jest czym艣 zupe艂nie innym. Shod艒 to jeden ze sposob贸w 偶ycia, post臋powania oraz indywidualnych umiej臋tno艣ci. Ko艅c贸wka d艒 (jap. sztuka, droga post臋powania), dodaje pisaniu 鈥 sho rang臋 sztuki i w艂a艣ciwej drogi (drogowskazu). Dlatego te偶 istot膮 wschodniej kaligrafii jest nie tylko poprawny zapis, lecz tak偶e odzwierciedlenie osobowo艣ci pisz膮cego.[1]

 

By przekaz sta艂 si臋 bli偶szy naszej zachodniej percepcji, warto przytoczy膰 fragment wypowiedzi wykwintnego my艣liciela Rolada Barthes鈥檃, kt贸ry nie tylko by艂 zafascynowany kultur膮 Wschodu, ale zdaje si臋 dost膮pi艂 jej tajemnicy.

Tekst nie 鈥瀔omentuje鈥 obraz贸w. Obrazy nie 鈥瀒lustruj膮鈥 tekstu: ka偶dy z nich by艂 dla mnie jedynie punktem wyj艣cia, swego rodzaju wizualnym rozmigotaniem, analogicznym do tej zatraty sensu, kt贸r膮 zen nazywa satori; splot tekst贸w i obraz贸w ma zapewni膰 bieg, wymian臋 takich signifiants, jak cia艂o, twarz, pismo, i odczytywa膰 w niej odwr贸t znak贸w. [2]

KALIGRAFIA ZATOPIONA W HISTORII.

Sztuka kaligrafii jako odr臋bny gatunek artystyczny rozwija艂a si臋 w Chinach i w krajach s膮siednich, w kt贸rych przyjmowano chi艅skie ideogramy, czyli w Korei, Wietnamie i Japonii. Udoskonalenia formy plastycznej chi艅skich znak贸w dokonano najpierw na pomnikach kamiennych, na tkaninach i drewnianych lub bambusowych deszczu艂kach u偶ywanych do pisania w Chinach. Wynalazek papieru dokonany przez Cai Lun (jap. Sai Rin) w 105 roku by艂 bezpo艣redni膮 przyczyn膮 rozkwitu sztuki kaligrafii w Chinach. Sta艂a si臋 ona popularna w艣r贸d arystokrat贸w, mnich贸w i wysokich rang膮 urz臋dnik贸w, kt贸rzy konkurowali mi臋dzy sob膮 w tej umiej臋tno艣ci. Kaligrafi臋 uwa偶ano za podstaw臋 wykszta艂cenia, tak jak uk艂adanie wierszy czy rysowanie tuszem.[3] W tradycji dalekowschodniej bowiem sztuka kaligrafii mia艂a zawsze wiele wsp贸lnego z malarstwem, czego potwierdzeniem jest bunjin-ga 鈥 malarstwo literat贸w, jeden z wa偶niejszych japo艅skich nurt贸w kaligrafii rozwijaj膮cy si臋 od XVII wieku. W konsekwencji, s艂ynni mistrzowie kaligrafii nie byli de facto zawodowymi kaligrafami, cho膰 wyr贸偶nia艂y ich od innych wiedza i filozoficzny stosunek do 艣wiata. Obdarzeni zdolno艣ci膮 przetwarzania plastycznych wizji bunjin, wykraczali swoj膮 sztuk膮 daleko poza ramy narzucone przez regu艂y pisma. [4]

Najstarsze przyk艂ady kaligrafii wykonanych przez Japo艅czyk贸w pochodz膮 z ko艅ca V wieku. S膮 to znaki chi艅skie na g艂owniach mieczy (jap. katana) czy pochodz膮ce z kurhan贸w (grob贸w) typu kofun. Jednak dopiero w dwa stulecia p贸藕niej zacz臋to traktowa膰 kaligrafi臋 jako umiej臋tno艣膰 bardzo istotn膮 dla wykszta艂cenia. By艂o to zwi膮zane z upowszechnieniem si臋 w okresach Asuka i Nara (710-784) buddyzmu, dla kt贸rego jednym z zasadniczych element贸w by艂o kopiowanie sutr 鈥 ich najstarsze zachowane zapisy pochodz膮 z ko艅ca VII wieku. W贸wczas zacz臋艂a wyodr臋bnia膰 si臋 grupa specjalnie wykszta艂conych kopist贸w zwanych shaky艒-sei (s艂owo to oznacza ucznia przepisuj膮cego sutr臋). Praktyczna znajomo艣膰 kaligrafii by艂a wyr贸偶nikiem os贸b nie tylko zwi膮zanych bezpo艣rednio z kultem, ale i te偶 szlachetnie urodzonych. Do najwcze艣niejszych zapis贸w nale偶y powsta艂y na pocz膮tku VII wieku czterotomowy zbi贸r b臋d膮cy komentarzem do sutr Hokke-gisho stworzony przez ksi臋cia Sh艒toku-taishi. Przyj臋te obecnie formy tworzenia i odbioru sztuki kaligrafii rozwija艂y si臋 w Japonii w dw贸ch o艣rodkach. Pierwszy, w okresie Heian (japo艅skie 艣redniowiecze 794-1192), stanowi艂y dwory arystokrat贸w. Tu zrodzi艂 si臋 zwyczaj wymieniania mi臋dzy autorami zapisywanych w艂asnor臋cznie japo艅skich wierszy. By艂 to rodzaj zabawy, a wiersze 鈥 cz臋sto mi艂osne 鈥 pisano na specjalnym ozdobnym papierze. W ten spos贸b powsta艂a odmiana kaligrafii na kwadratowych arkuszach papieru shiki-shi, kt贸re dawniej przechowywano w odpowiednich pude艂kach, a dzi艣 cz臋sto zawiesza si臋 na 艣cianach 鈥 na wz贸r grafik europejskich. Przyj臋ta jest oprawa podobna do kake-jiku. Przypuszcza si臋, 偶e obecny kszta艂t shiki-shi wywodzi si臋 ze zwyczaju naklejania kartek z wierszem na by艒bu (parawan) lub na fusuma (drzwi i przesuwane 艣cianki).[5]

Drugim o艣rodkiem by艂y 艣wi膮tynie zen, w kt贸rych opanowanie sztuki kaligrafii stanowi艂o, obok nauczania tekst贸w buddyjskich i pism mistrz贸w chi艅skich (tak偶e poezji chi艅skiej), cz臋艣膰 mistycznego procesu prowadz膮cego do samodoskonalenia. Tu rozwin臋艂a si臋 forma kaligram贸w oprawionych na zwojach nazywanych kake-jiku. Warto w tym miejscu podkre艣li膰, 偶e od XIV wieku na kaligrafie wykonywane przez chi艅skich mnich贸w oraz zwoje japo艅skich kaligram贸w kultury zen u偶ywano wyr贸偶niaj膮cej nazwy bokuseki, co t艂umaczy si臋 dos艂ownie jako 鈥炁沴ady tuszu鈥. Kaligrafie te traktowano z szacunkiem podobnym, jakim cieszy艂y si臋 inne dzie艂a sztuki. Zawieszano je we wn臋kach dom贸w nazywanych toko-noma. Kake-jiku rozpowszechni艂o si臋 w codziennym 偶yciu Japo艅czyk贸w, przy czym, ograniczaj膮c kontekst religijny, jednocze艣nie uczyni艂o mo偶liwym uniezale偶nienie si臋 kaligrafii jako samodzielnego gatunku artystycznego. Dla mi艂o艣nik贸w parzenia herbaty kaligramy mia艂y wi臋ksz膮 warto艣膰 ani偶eli malarstwo (jap. ga). [6]

Dwory arystokrat贸w chi艅skich i japo艅skich zapocz膮tkowa艂y tak偶e form臋 kaligrafii wykonanej na parawanie zwanym by艒bu, b臋d膮cym modyfikacj膮 chi艅skiej sk艂adanej przegrody 鈥 Japo艅czycy wymy艣lili form臋 sk艂adan膮, po艂膮czon膮 papierem, tworz膮c膮 nieprzerwan膮, du偶膮 przestrze艅 dekoracyjn膮. By艒bu tego rodzaju eksportowano od XV wieku do Chin i Europy. Dzi艣 sprz臋t ten znikn膮艂 z dom贸w przeci臋tnych Japo艅czyk贸w i w konsekwencji na wykonanie kaligrafii na by艒bu mog膮 sobie pozwoli膰 tylko nieliczni. S膮 one jednak tworzone w dalszym ci膮gu. Profesjonalni kaligrafowie wykonuj膮 kaligramy by艒bu na wystawy lub na specjalne zam贸wienia.[7]

Sztuka kaligrafii w trakcie swego rozwoju rozga艂臋zi艂a si臋 na liczne szko艂y z odr臋bnymi stylami, zar贸wno w Chinach jak i w Japonii, do dzi艣 jednak wszyscy kaligrafowie powracaj膮 nieustannie do wzor贸w dawnych mistrz贸w, 偶eby doskonali膰 swoj膮 sztuk臋. Szczeg贸lnie na pocz膮tku nauki kaligrafii niezb臋dne jest opanowanie czterech g艂贸wnych styl贸w powsta艂ych w Chinach, a s膮 to:
– rei-sh艒 (chi艅. li-shu) 鈥 kaligrafia wi臋藕nia,
– kai-sh艒 (chi艅. kai-shu) 鈥 kaligrafia prawid艂owa, oficjalna, twarda,
– gy艒-sho (chi艅. xing-shu) 鈥 kaligrafia praktyczna,
– s艒-sho (chi艅. cao-shu) 鈥 kaligrafia trawiasta, zwana te偶 popularnie kursyw膮.[8]

KALIGRAFIA JAKO FILOZOFIA POSTRZEGANIA 艢WIATA.

M贸wi si臋, 偶e j臋zyk japo艅ski wypowiada wra偶enia, a nie stwierdzenia. Pismo wytryska wi臋c z planu zapisu, gdy偶 bierze si臋 ono z niezauwa偶alnego cofni臋cia i przesuni臋cia (nie twarz膮 w twarz; od samego pocz膮tku pobudzaj膮c nie wzrok, lecz kresk臋), kt贸re dzieli powierzchni臋 na korytarze, chc膮c jakby przywo艂a膰 mnog膮 pustk臋, w kt贸rej si臋 spe艂nia 鈥 pismo rozk艂ada si臋 wy艂膮cznie na powierzchni, zaczyna tka膰 powierzchni臋, wygnane z g艂臋bi, kt贸ra nie jest g艂臋bi膮, ku powierzchni, kt贸ra nie jest ju偶 powierzchni膮, ale w艂贸knem zapisywanym od spodu pionowo ku jego wierzchowi (p臋dzel trzyma si臋 w d艂oni uniesiony) 鈥 ideogram przekszta艂ca si臋 w ten spos贸b w kolumn臋 鈥 rur臋 lub drabin臋 鈥 i spi臋trza si臋 jak z艂o偶ona linia zrodzona z monosylaby w przestrzeni g艂osu: t臋 kolumn臋 mo偶na okre艣li膰 jako 鈥瀙ust膮 gar艣膰鈥, gdzie zrazu pojawi艂a si臋 鈥瀙ojedyncza kreska鈥, jako tchnienie, przechodz膮ce przez wydr膮偶one rami臋, doskona艂e dzia艂anie, kt贸re winno by膰 dzia艂aniem 鈥瀠krytej puenty鈥 lub 鈥瀗ieobecno艣ci 艣lad贸w鈥.[9]

Forma sama w sobie nakre艣lona jest poetyck膮 emocj膮, chyba dlatego najpe艂niej ujawnia si臋 w poezji haiku. Ten szczeg贸lny rodzaj poezji posiada nieco fantasmagoryczne w艂a艣ciwo艣ci, gdy偶 wyobra偶amy sobie, 偶e z 艂atwo艣ci膮 mo偶emy j膮 sami stworzy膰. Haiku, ograniczone przez porz膮dek j臋zyka, stara si臋 w jak najmniej widoczny spos贸b uzyska膰 j臋zyk p艂aski, kt贸ry nie opisuje, a jest sposobem absolutnego zaakcentowania.[10]

Japo艅czycy wydaj膮 si臋 orientowa膰 艣wiat wedle wzroku. Pismo wskazuje na r贸偶nice w wizualnych 艣wiatach kultury zachodniej i wschodniej. Tak偶e 艣wiat wyra偶any za pomoc膮 tak odmiennych system贸w potwierdza tez臋, i偶 rzeczywisto艣膰 nie jest ani statyczna ani zuniformizowana. Pismo ideograficzne w naszych oczach wydaje si臋 pochodn膮 malarstwa, cho膰 w rzeczywisto艣ci jest ca艂kiem odwrotnie 鈥 sztuka wywodzi si臋 z pisma, a nie z ekspresji 鈥 powiedzia艂by zapewne Roland Barthes.

Japo艅ski modus operandi, to jak si臋 zdaje kluczenie. Tak w sensie przestrzennym (przestrzeni miasta), jak i w przestrzeni j臋zyka. Projektant przykazuje ogl膮daj膮cemu zatrzyma膰 si臋 to tu, to tam. Przestrzenie Japo艅czyk贸w ilustruj膮 ich zwyczaj naprowadzania cz艂owieka na miejsce, w kt贸rym mo偶e znale藕膰 co艣 dla siebie. [11] Dwuznaczno艣膰 wyraz贸w, ka偶e im obrazowa膰, to co my zwykli艣my zapisywa膰, jak w przypadku, gdy palcem jednej r臋ki kre艣l膮 na d艂oni drugiej odpowiednie znaki lub gdy 鈥瀖usz膮 narysowa膰 sw贸j adres鈥 (by膰 mo偶e strategia ta wynika z umi艂owania Japo艅czyk贸w do intymno艣ci). [12]

Kto chce nauczy膰 si臋 malowa膰, ten musi najpierw nauczy膰 si臋 pisa膰. Jeszcze nie zdarzy艂 si臋 przypadek, aby kto艣, kto nie umia艂 pisa膰 znak贸w, umia艂 鈥瀙isa膰鈥 obrazy.
Chang Yen-y眉an
[13]

W Japonii malarska warto艣膰 pisma r贸wnowa偶y si臋 z graficzn膮 warto艣ci膮 malarstwa. Nie bez znaczenia pozostaje tu wp艂yw filozofii zen na obie te dziedziny.[14] G艂贸wnym za艂o偶eniem wschodniej sztuki malarstwa by艂o doskona艂e opanowanie znak贸w. Dlatego na Dalekim Wschodzie kaligraf m贸g艂 by膰 r贸wnocze艣nie malarzem, malarz kaligrafem wsp贸lna by艂a nie tylko technika, ale r贸wnie偶 obowi膮zywa艂y te same kryteria estetyczne.[15]

J臋zyk japo艅ski bli偶szy jest ni偶 inne mowie natury, szemraniu strumienia czy 艣piewowi cykad, maj膮c mo偶no艣膰 wyra偶ania ich w spos贸b perfekcyjny. Dzieje si臋 tak dlatego, 偶e j臋zyk japo艅ski posiada szczeg贸ln膮 w艂a艣ciwo艣膰 mimetycznego przedstawiania rzeczywisto艣ci, kt贸ry nie ma 偶aden inny j臋zyk 艣wiata. [16]

Jednak przyjemno艣膰 obcowania z j臋zykiem japo艅skim nie wyp艂ywa z fascynuj膮cego skomplikowania jego systemu, kt贸rego nierzadko nie jeste艣my 艣wiadomi, czy z ukrytych w budowie m贸zgu w艂a艣ciwo艣ciach intelektualnych jego u偶ytkownik贸w, kt贸re niewiele jak si臋 zdaje obchodz膮 osoby postronne. Przyjemno艣膰 wyp艂ywa z pi臋kna jego wizualnej ekspresji.

Przypisy:

[1]S艂owa 鈥 Obrazy. Kaligrafia japo艅ska szko艂y Morimoto Seiun(katalog wystawy luty-marzec 1996), Nagisa Rz膮dek i Tadeusz 呕uchowski, Muzeum Narodowe w Poznaniu, Pozna艅 1996, s. 9.

[2]Cyt za: Barthes Roland, Imperium znak贸w鈥, s. 45.

[3]S艂owa 鈥 Obrazy鈥, s. 9.

[4]Tam偶e, s. 10.

[5]Tam偶e, s. 10.

[6]Tam偶e, s. 11.

[7]Tam偶e, s. 11.

[8]Tam偶e, s. 14.

[9]Philippe Sollers, Sur le mat茅rialisme, 1969, cyt. za: Barthes Roland, Imperium znak贸w鈥, s. 119.

[10]Tam偶e, s. 141.

[11] Suzuki Daisetz Teitaro, Wprowadzenie do buddyzmu ZEN, wst臋p C. G. Junga, prze艂. Ma艂gorzata i Andrzej Grafowscy, Czytelnik, Warszawa 1979, s. 196.

[12] Domy w japo艅skich miastach numerowane s膮 chronologicznie, a nazwy nadaje si臋 jedynie przeci臋ciom ulic. Por. Bator Joanna, Japo艅ski wachlarz鈥, s. 45,46.

[13]Wawrzyniak Marta, Wprowadzenie do kaligrafii japo艅skiej: zwi膮zki z zen i nanga, 鈥濲aponica鈥 1994, nr 2, s. 130.

[14]Chodzi tu g艂贸wnie o zwi膮zki z malarstwem tuszowym nanga; wi臋cej na ten temat: Trzeciak Przemys艂aw, Idea i tusz. Malarstwo w kr臋gu buddyzmu chan/zen, Pr贸szy艅ski i S-ka, Warszawa 2002.

[15] Wprowadzenie do kaligrafii japo艅skiej鈥, s, 131.

[16] Tam偶e, s. 254-255.

Jak oceniasz ten materia艂?

Kliknij na gwiazdk臋, aby zostawi膰 swoj膮 ocen臋

艢rednia ocena / 5. Liczba g艂os贸w:

Jak dot膮d brak g艂os贸w! Oce艅 ten post jako pierwszy.

Frida Kahlo

Poprzedni wpis

Ryszard Kapu艣ci艅ski: cesarz reporta偶u: “Podr贸偶e z Herodotem” – reporta偶y艣ci polscy

Nast臋pny wpis
Wiedzo Znawca
Redaktor z rzemios艂em w r臋ku na co dzie艅 szef kontroli jako艣ci w brytyjskim oddziale Amazona. W niedalekiej przysz艂o艣ci planuje zrealizowa膰 m艂odzie艅cze marzenia i napisa膰 ksi膮偶k臋.

Komentarze - masz co艣 do napisania? Zostaw prosz臋 informacje.