J臋zykowy obraz 艣wiata

()

Etnolingwistyka zajmuje si臋 rejestracj膮 zjawisk, kt贸re s膮 utrwalone w j臋zyku. Na podstawie materia艂u zdobytego przez badaczy odtwarza si臋 j臋zykowy obraz 艣wiata, kt贸ry wyst臋puje w danej kulturze. Rozwa偶ania na temat tego poj臋cia koncentruj膮 si臋 wok贸艂 ustalenia zwi膮zk贸w j臋zyka z pozaj臋zykowymi elementami kultury. Badania dotycz膮ce j臋zykowego obrazu 艣wiata maj膮 tak wiele zwi膮zk贸w z niej臋zykowymi zachowaniami, i偶 bardzo cz臋sto termin ten trudno nazwa膰 jest j臋zykowym.

Poj臋cie j臋zykowego obrazu 艣wiata jest bardzo wa偶nym zagadnieniem przy omawianiu etnolingwistyki. Dotyczy ono problemu stosunku j臋zyka do rzeczywisto艣ci. Opieraj膮c si臋 na pracach J. Bartmi艅skiego mo偶na powiedzie膰, 偶e j臋zykowy obraz 艣wiata to 鈥瀙ewien zesp贸艂 s膮d贸w mniej lub bardziej utrwalony w j臋zyku, zawartych w znaczeniach wyraz贸w lub przez te znaczenia implikowanych, kt贸ry orzeka o cechach i sposobach istnienia obiekt贸w 艣wiata poza j臋zykowego鈥漑J. Bartmi艅ski, R. Tokarski, 1986, s. 72]. Pokazuje to, i偶 konsekwencj膮 zmieniania struktur s艂贸w dotycz膮cych ich znaczenia jest powstawanie nowego, niestandardowego obrazu 艣wiata. Jak pisze Grzegorczykowa j臋zykowy obraz 艣wiata to 鈥瀞truktura poj臋ciowa utrwalona w systemie danego j臋zyka, a wi臋c jego w艂a艣ciwo艣ciach gramatycznych i leksykalnych (znaczeniach wyraz贸w i ich 艂膮czliwo艣ci), realizuj膮 si臋, jak wszystko w j臋zyku, za pomoc膮 tekst贸w鈥 [R. Grzegorczykowa, 1999, s. 41].

Sk艂adniki j臋zykowego obrazu 艣wiata obejmuj膮 r贸偶ne zjawiska. Przede wszystkim nale偶y odr贸偶ni膰 w艂a艣ciwo艣ci gramatyczne i s艂owotw贸rcze, kt贸re decyduj膮 o obrazie 艣wiata. Cechy gramatyczne odbijaj膮 warunki 偶ycia danego spo艂ecze艅stwa i maj膮 charakter historyczny. Zwi膮zane jest to tak偶e z etymologi膮 s艂贸w. Kolejnym r贸wnie wa偶nym elementem jest s艂ownictwo u偶ywane przez ludzi, kt贸re decyduje o sposobie patrzenia na 艣wiat. 鈥濼en sam fragment rzeczywisto艣ci bywa r贸偶nie dzielony miedzy leksemy w poszczeg贸lnych j臋zykach. (鈥) R贸偶ny uk艂ad znacze艅 leksem贸w zale偶y od stopnia uog贸lnienia nazywanego zjawiska鈥. [R. Grzegorczykowa, 1999, s. 43]. W ramach j臋zykowego obrazy 艣wiata znajduj膮 si臋 tak偶e w艂asno艣ci s艂owotw贸rcze leksem贸w. Pokazuj膮 ona spos贸b nazywania zjawisk przez ludzi u偶ywaj膮cych dany j臋zyk. Konotacje semantyczne to nast臋pny sk艂adnik j臋zykowego obrazy 艣wiata. S膮 to wszelkie w艂a艣ciwo艣ci, dzi臋ki kt贸rym og贸艂 m贸wi膮cych 艂膮czy nazw臋 z desygnatem. Utrwalone s膮 w metaforach czy frazeologizmach. Ostatnim wa偶nym elementem JO艢 to 鈥瀖o偶liwo艣膰 wi膮zania poj臋cia j臋zykowego obrazu 艣wiata z wizj膮 艣wiata przekazywana przez teksty poetyckie鈥 [R. Grzegorczykowa, 1999, s. 45]. Postrzeganie 艣wiata przez poet臋 jest odmienne od widzenia potocznego. Najwa偶niejsze s膮 tu konotacje 艣rodowiskowe i indywidualne, kt贸re powsta艂y dzi臋ki do艣wiadczeniu.

Poj臋cie j臋zykowego obrazu 艣wiata mo偶na zdefiniowa膰 na dwa sposoby: podmiotowo oraz przedmiotowo. Wizja odnosi si臋 do podmiotu i jest czyja艣; obraz natomiast okre艣la przedmiot, czyli to, co zawarte w j臋zyku. J臋zykowy obraz 艣wiata nie odbija ca艂kowicie rzeczywisto艣ci. S艂owa nie pokazuj膮 rzeczy dos艂ownie lecz jedynie mentalnie. Czynnik, kt贸ry decyduje o sposobie m贸wienia nazywany jest punktem widzenia. Zjawisko to decyduje o rozr贸偶nieniu styl贸w j臋zyka: potocznego, naukowego i urz臋dowego.聽 Bartmi艅ski pod poj臋ciem perspektywy rozumie 鈥瀦esp贸艂 w艂a艣ciwo艣ci struktury semantycznej s艂贸w, skorelowany z punktem widzenia i b臋d膮cy (鈥) jego rezultatem鈥 [J. Bartmi艅ski, 1999, s. 106]. Poj臋cie to odnosi si臋 do pewnych rzeczy, kt贸re bierze po uwag臋 osoba m贸wi膮ca. Przedstawia przedmiot pod wszelkimi wa偶nymi wzgl臋dami, kt贸re si臋 uzupe艂niaj膮. Odbiorca dzi臋ki rozpoznaniu tych w艂a艣ciwo艣ci rozpoznaje punkt widzenia. Oba terminy istniej膮 ponad gramatyk膮 o leksyk膮. 鈥濵o偶na powiedzie膰, ze nale偶膮 do najwa偶niejszych czynnik贸w decyduj膮cych o zr贸偶nicowaniu wypowiedzi na typy, gatunki i style j臋zykowe鈥. [J. Bartmi艅ski, 1999, s. 103-120]

Jolanta Mackiewicz poj臋cie j臋zykowego obrazu 艣wiata t艂umaczy na dwa sposoby. Po pierwsze jest to odbicie tego, w jaki spos贸b dane spo艂ecze艅stwo widzi rzeczywisto艣膰. Z drugiej strony to tworzenie 艣wiata, kt贸re pozwala si臋 w nim porusza膰. Obraz 艣wiata opisuje 艣wiat z jakiego艣 punktu widzenia oraz jednocze艣nie reguluje zachowania ludzkie. Poj臋cie to wnosi do j臋zyka obraz prze偶ywanej, do艣wiadczanej i wyobra偶onej鈥 [J. Bartmi艅ski, 1999, s. 194] rzeczywisto艣ci. Odtwarzanie jej przez j臋zyk obejmuje wydzielenie takich zjawisk, kt贸rymi s膮 zainteresowani cz艂onkowie danej spo艂eczno艣ci, opis tych zjawisk, uporz膮dkowanie ich i ocenienie. Do rekonstrukcji j臋zykowego obrazu 艣wiata wycinka rzeczywisto艣ci niezb臋dne jest w艂膮czenie etymologii danego wyrazu, jak r贸wnie偶 znalezienie rodziny wyraz贸w, frazeologizm贸w, przys艂贸w i wyra偶e艅 leksykalnych.

Jednym z g艂贸wnych termin贸w istotnych dla etnolingwistyki jest kategoryzacja. Jak pisze Jolanta Ma膰kiewicz mo偶na o niej m贸wi膰 w dw贸ch sytuacjach. Wst臋pna kategoryzacja grupuje rzeczy w klasy. Generyczna grupuje klasy w superklasy. J臋zykowy obraz 艣wiata interpretuje rzeczywisto艣膰 i reguluje ludzkie zachowania. Kategoryzacja sk艂ada si臋 z dw贸ch faz. W fazie wst臋pnej wyodr臋bniany jest obiekt, zdarzenie, czy zjawisko z dotychczasowego otoczenia. W fazie w艂a艣ciwej grupuje si臋 wszelkie wyodr臋bnione zjawiska wzgl臋dem wzajemnych podobie艅stw b膮d藕 r贸偶nic, przy czym podkre艣la si臋 podobie艅stwa, odrzuca r贸偶nice. Kategoryzacja ma za zadanie zminimalizowa膰 skomplikowany odbi贸r 艣wiata. Funkcja ta pozwala pilnowa膰 zr贸偶nicowania, dynamiczno艣ci i zmienno艣ci rzeczywisto艣ci. Porz膮dkowaniu towarzyszy interpretacja tego w jaki spos贸b go widzimy. To w艂a艣nie kategoryzacja pozwala budowa膰 okre艣lony obraz 艣wiata. Jednak w tej sytuacji nale偶y m贸wi膰 o kategoriach zwerbalizowanych 鈥瀔t贸rym odpowiada pojedyncze s艂owo, bo w艂a艣nie taki spos贸b werbalizacji 艣wiadczy o wa偶nej roli odgrywanej przez dan膮 kategori臋鈥 [J. Ma膰kiewicz, Lublin 1999, s. 52.] Niezwerbalizowane kategorie 艂膮cz膮 si臋 z konceptualnym obrazem 艣wiata. By otrzyma膰 opisany model rzeczywisto艣ci 鈥 obraz 艣wiata, niezb臋dne jest wyodr臋bnienie konkretnych kategorii.

Poza okre艣lonymi kategoriami by porz膮dkowa膰 obraz 艣wiata potrzebne s膮 komponenty desygnacyjne i konotacyjne. Jak pisze Tokarski pierwsze s膮 elementem ka偶dego u偶ycia wyrazu, drugie za艣 tworz膮 warstw臋 znaczeniow膮, kt贸ra jest dowolna 鈥 fakultatywna i aktualizowana. Oba sk艂adniki krzy偶uj膮 si臋 i jako cz臋艣膰 j臋zyka okre艣laj膮 sposoby patrzenia na 艣wiat. Istniej膮 dwa sposoby porz膮dkowania 艣wiata: desygnacja i konotacja semantyczna. S膮 one utrwalone w j臋zyku, hierarchii i warto艣ciach, przez co opisuj膮 obraz 艣wiata. Komponent desygnacyjny okre艣lonych wyraz贸w przypisuje te wyrazy do grup leksykalno-semantycznych, czyli p贸l semantycznych. 鈥濵otywacja semantyczna zachodzi wtedy, gdy znaczenie pochodne rozbudowuje si臋 wok贸艂 jednego z komponent贸w semantycznych znaczenia wyj艣ciowego鈥.[ R. Tokarski, Lublin 1999, s. 65-78.]

Jednym z wa偶niejszych aspekt贸w, je偶eli chodzi o odtwarzanie j臋zykowego obrazu 艣wiata jest okre艣lenie go w binarnych opozycjach sw贸j 鈥 obcy. Sw贸j, czyli to, co znane i dobre, obce natomiast to to, co nieznane i z艂e. Jak pisze Tokarski na tej podstawie mo偶na wyr贸偶ni膰 sk艂adniki polskiego j臋zykowego obrazu 艣wiata. Jako pierwszy wymienia ksenofobi臋, czyli to co polskie jest lepsze, niepolskie 鈥 gorsze. Kolejnymi elementami s膮 antropocentryzm odnosz膮cy si臋 w stosunku do zwierz膮t, 艣wiadomo艣膰 w艂asnej wy偶szo艣ci kulturowej, chrystianizm oraz etos rycerski, czyli obcy to rolnik, a sw贸j to szlachcic. [ R. Tokarski, Lublin 1999, s. 80-81].

J臋zykowy obraz 艣wiata sk艂ada si臋 mi臋dzy innymi z gramatyki, kt贸ra prezentuje warunki 偶ycia ludzi pos艂uguj膮cych si臋 j臋zykiem oraz s艂ownictwa charakteryzuj膮cego spos贸b ujmowania danego zjawiska. W sk艂ad tego poj臋cia wchodz膮 r贸wnie偶 鈥瀢艂asno艣ci s艂owotw贸rcze leksem贸w鈥 pokazuj膮ce sposoby opisywania 艣wiata; konotacje semantyczne wi膮偶膮ce ludzi ze zjawiskami nazywanymi; jak r贸wnie偶 to, 偶e mo偶liwe jest wi膮zanie j臋zykowego obrazu 艣wiata z tekstami poetyckimi.

Anna Wierzbicka jest jedn膮 z g艂贸wnych badaczek j臋zykoznawstwa w Polsce. Jednak nie do ko艅ca przedstawia ona pogl膮dy kognitywist贸w. Jedyn膮 rzecz膮, kt贸ra zbli偶a Wierzbick膮 do nich to zdanie, i偶 gramatyka nie mo偶e m贸wi膰 nam po jakim s艂owie ma nast臋powa膰 inne s艂owo, oraz to, 偶e znaczenie j臋zyka musi by膰 badane tylko w po艂膮czeniu z kultur膮. Najwa偶niejszym elementem teorii Wierzbickiej jest 鈥瀦esp贸艂 nierozk艂adalnych jednostek lub semantycznych atom贸w, zwany (鈥) alfabetem my艣li ludzkich鈥. Poj臋cie to jest podstaw膮 wszelkich znacze艅 j臋zyka, kt贸re s膮 uzale偶nione od kultury. Jest pomocne dla badania znacze艅 s艂贸w oraz 鈥瀙or贸wnywania j臋zyk贸w i kultur鈥. Aby dobrze zdefiniowa膰 s艂owa Wierzbicka wymienia pi臋膰 kryteri贸w, kt贸re poj臋cia musz膮 spe艂nia膰. Musz膮 by膰 鈥瀒ntuicyjnie jasne i zrozumia艂e same przez si臋, niedefiniowalne, stanowi膰 istotny sk艂adnik w konstruowaniu innych poj臋膰, sprawdza膰 si臋 w opisie wielu r贸偶nych j臋zyk贸w 艣wiata, sprawdza膰 si臋 jako uniwersalia leksykalne, czyli jako poj臋cia 鈥榩osiadaj膮ce swoje w艂asne nazwy we wszystkich j臋zykach 艣wiata鈥欌. Wed艂ug badaczki analiza znacze艅 wyraz贸w j臋zyk贸w naturalnych ma charakter encyklopedyczny. Wiedza taka jest naukowa, w odr贸偶nieniu od wiedzy s艂ownikowej, kt贸ra jest potoczna. [H. Kardela, Gda艅sk 2006, s. 63-64.]

Bibliografia:

  1. 1. Bartmi艅ski J., R. Tokarski J臋zykowy obraz 艣wiata a sp贸jno艣膰 tekstu [w:] Teoria tekst贸w. Zbi贸r studi贸w pod red. T. Dobrzy艅skiej, Wroc艂aw 1986.
  2. Bartmi艅ski J. Punkt widzenia, perspektywa, j臋zykowy obraz 艣wiata [w:] J臋zykowy obraz 艣wiata pod red. J. Bartmi艅skiego, Lublin 1999.
  3. Grzegorczykowa R. Poj臋cie j臋zykowego obrazu 艣wiata [w:] J臋zykowy obraz 艣wiata pod red. J. Bartmi艅skiego, Lublin 1999.
  4. Kardela H. Reprezentacja semantyczna w 艣wietle gramatyki kognitywnej i teorii j臋zyka Anny Wierzbickiej [w:] J臋zykoznawstwo kognitywne III pod red. O. Soko艂owskiej i D. Stanulewicz, Gda艅sk 2006, s. 63.
  5. Ma膰kiewicz J. Wyspa 鈥 j臋zykowy obraz wycinka rzeczywisto艣ci [w:] J臋zykowy obraz 艣wiata pod red. J. Bartmi艅skiego, Lublin 1999.
  6. Ma膰kiewicz J. Kategoryzacja a j臋zykowy obraz 艣wiata [w:] J臋zykowy obraz 艣wiata pod red. J. Bartmi艅skiego, Lublin 1999.
  7. R. Tokarski J臋zykowy obraz聽 艣wiata w metaforach potocznych [w:] J臋zykowy obraz 艣wiata pod red. J. Bartmi艅skiego, Lublin 1999, s. 65-78.

Jak oceniasz ten materia艂?

Kliknij na gwiazdk臋, aby zostawi膰 swoj膮 ocen臋

艢rednia ocena / 5. Liczba g艂os贸w:

Jak dot膮d brak g艂os贸w! Oce艅 ten post jako pierwszy.

J臋zyk japo艅ski

Poprzedni wpis

Jurewicz Aleksander

Nast臋pny wpis
Wiedzo Znawca
Redaktor z rzemios艂em w r臋ku na co dzie艅 szef kontroli jako艣ci w brytyjskim oddziale Amazona. W niedalekiej przysz艂o艣ci planuje zrealizowa膰 m艂odzie艅cze marzenia i napisa膰 ksi膮偶k臋.

Komentarze - masz co艣 do napisania? Zostaw prosz臋 informacje.