J臋zyk japo艅ski

()

Wprowadzenie.

J臋zyk japo艅ski, kt贸rym m贸wi ponad 120 milion贸w ludzi, nale偶y do j臋zyk贸w wschodnioazjatyckich o nie ustalonej przynale偶no艣ci genetycznej. Pod wzgl臋dem budowy najbli偶szy jest korea艅skiemu i j臋zykowi ainu. Z j臋zykami a艂tajskimi 艂膮czy go pewna ilo艣膰 cech strukturalnych. Mimo rozpowszechnionego mniemania, j臋zyk japo艅ski nie jest spokrewniony ani nie jest podobny do chi艅skiego. S膮 to dwa r贸偶ne, odleg艂e od siebie pod wzgl臋dem pochodzenia, jak i budowy j臋zyki. 艁膮czy je jedynie pewien zas贸b s艂ownictwa przej臋tego przez Japoni臋 z Chin, a tak偶e zapo偶yczone znaki pisma chi艅skiego. Tak wi臋c j臋zyk japo艅ski potwierdza wsp贸艂istnienie w Japonii trzech nurt贸w cywilizacyjnych. W sk艂ad zasobu leksykalnego wchodz膮 oryginalne s艂owa japo艅skie (np. tsukiksi臋偶yc; yama 鈥 g贸ra), sino-japo艅skie, to znaczy pochodzenia chi艅skiego, lecz wymawiane po japo艅sku (np. getsu-gatsuksi臋偶yc, miesi膮c; san 鈥 g贸ra) i zapo偶yczenia z j臋zyk贸w europejskich, zw艂aszcza z angielskiego, a ponadto z niderlandzkiego, hiszpa艅skiego, portugalskiego i francuskiego (np. tabako 鈥 tyto艅, papierosy 鈥 od portugalskiego tabaco). 艢lady wspomnianych nurt贸w cywilizacyjnych odnale藕膰 mo偶na r贸wnie偶 w systemie pisma i pe艂ni膮cej wa偶n膮 rol臋 transkrypcji 艂aci艅skiej. [1]

Rys historyczny.
W pierwszych wiekach naszej ery do Japonii dotar艂o i pocz臋艂o by膰 stosowane pismo chi艅skie. T臋 ustn膮 tradycj臋 zacz臋to kodyfikowa膰 w pi艣mie dopiero pocz膮wszy od 712 roku 鈥 z tego roku datuje si臋 pierwsza zachowana kronika dziej贸w Japonii, Kojiki, cho膰 mo偶na odnale藕膰 wzmianki, 偶e ju偶 w VI wieku powsta艂a kronika wcze艣niejsza, kt贸ra jednak zagin臋艂a. [2] Pismo chi艅skie by艂o pismem logograficznym, co sprawia艂o, 偶e poszczeg贸lny znak (graf) oznacza艂 w 贸wczesnej chi艅szczy藕nie przewa偶nie jeden wyraz (logo), przy czym taki oto wyraz chi艅ski by艂 jednosylabowcem nie podlegaj膮cym w zasadzie 偶adnej fleksji. Zupe艂nie odmiennie natomiast uk艂ada艂y si臋 stosunki w japo艅szczy藕nie. Wyrazy by艂y tu przewa偶nie wielosylabowe, podlega艂y odmianom, a sk艂adnia zdania w j臋zyku chi艅skim nie pokrywa艂a si臋 w ze sk艂adni膮 zdania japo艅skiego (dla przyk艂adu: w j臋zyku japo艅skim orzeczenie stawia si臋 zawsze na ko艅cu zdania, w chi艅skim jest to wr臋cz wyj膮tkowe). [3] Nic wi臋c dziwnego, 偶e pismo chi艅skie z wielkim trudem przystosowano dopiero po kilku wiekach do warunk贸w j臋zyka japo艅skiego, a proces przystosowywania, w pewnym sensie, do dzi艣 jeszcze si臋 nie sko艅czy艂. Ostatecznie, dla element贸w fleksyjnych nie maj膮cych cz臋stokro膰 odpowiednika w chi艅szczy藕nie, przyj臋to w Japonii wywodz膮ce si臋 z grafiki chi艅skiej specjalne pismo fonetyczne zwane kana, a tematy wyraz贸w oddawano za pomoc膮 znak贸w chi艅skich, albo metod膮 odpowiednio艣ci znaczeniowej, albo metod膮 odpowiednio艣ci fonetycznej. Najwa偶niejsz膮 konsekwencj膮 rozpowszechnienia si臋 znajomo艣ci pisma chi艅skiego, a w nast臋pstwie i tekst贸w chi艅skich w Japonii by艂o zapo偶yczanie terminologii chi艅skiej do j臋zyka japo艅skiego, przy czym materia艂 wyrazowy chi艅ski japonizowano. [4]

Stosowanie chi艅skich znak贸w sprawia艂o olbrzymie trudno艣ci, gdy偶 do zapisania jednego s艂owa potrzeba by艂o kilku do艣膰 skomplikowanych znak贸w. Z tego te偶 powodu stopniowo d膮偶ono do uproszczenia zapisu, kt贸ry w swej ko艅cowej formie zosta艂 ukszta艂towany w epoce Heian (794-1185). [5] W wyniku tych licznych ewolucji wyodr臋bni艂y si臋 dwa sylabartiusze: hiragana oraz katakana. Na pocz膮tku sylabariusz hiragana nosi艂 nazw臋 onna-de, czyli 鈥瀔obieca r臋ka鈥, g艂贸wnie stosowany przez kobiety, kt贸re jak t艂umaczono, nie otrzyma艂y takiego wykszta艂cenia jak m臋偶czy藕ni i nie by艂y wprawione w pisaniu skomplikowanych kanji. Z czasem sylabariusz ten wszed艂 do powszechnego u偶ycia. [6] Hiragana jest obecnie stosowana do zapisywania nie reprezentowanych przez kanji prostych s艂贸w japo艅skich, zmiennych ko艅c贸wek czasownik贸w i przymiotnik贸w, jak r贸wnie偶 do wyra偶ania relacji gramatycznych mi臋dzy poszczeg贸lnymi s艂owami zapisywanymi g艂贸wnie w kanji oraz w katakana. Dodatkowo niekt贸re znaki tego sylabariusza spe艂niaj膮 rol臋 partyku艂 okre艣laj膮cych przypadek danego s艂owa lub zwi膮zki zachodz膮ce mi臋dzy rzeczownikami. [7]

Za tw贸rc臋 katakany uwa偶any jest Kibi-no Makibi. System ten zosta艂 wypracowany jako rodzaj pisma stenograficznego u偶ywanego przez student贸w buddyzmu do szybkiego zapisu wymowy trudnych kanji lub komentarzy do omawianych tekst贸w. Na pocz膮tku katakana by艂a stosowana g艂贸wnie przez m臋偶czyzn. W odr贸偶nieniu od 艂agodnych, owalnych znak贸w hiragany, znaki katakany s膮 bardziej ostre, kanciaste. Obecnie katakana jest u偶ywana g艂ownie do zapisu zagranicznych nazwisk oraz nazw geograficznych, jak r贸wnie偶 do zapisu japo艅skich s艂贸w pochodzenia obcoj臋zycznego. Katakana jest stosowana tak偶e w celu podkre艣lenia pewnych s艂贸w lub wyra偶e艅 w tek艣cie (jako rodzaj t艂ustego druku lub kursywy, stosowanych w nomenklaturze zachodniej), do zapisu wyraz贸w d藕wi臋kona艣ladowczych oraz pewnych nazw naukowych, jak np. nazw rzadkich okaz贸w flory i fauny. [8] [9]

W latach 70-tych j臋zyk japo艅ski sta艂 si臋 narz臋dziem lokalnej rewolucji obyczajowej. Nastolatki 鈥 m艂ode dziewcz臋ta wyra偶a艂y sw贸j bunt mi臋dzy innymi: poprzez zmian臋 orientacji zapisu z wertykalnej na horyzontaln膮; 鈥瀎eminizacj臋鈥 kszta艂tu znak贸w, ich zaokr膮glenie, zdobienie etc. Pismo dziewczynek zacz臋to okre艣la膰 mianem 鈥瀔omiksowego鈥, 鈥瀘kr膮g艂ego鈥, 鈥瀗ieprawid艂owego鈥, a nawet jako 鈥瀦deprawowane鈥. Tw贸rczynie pisma opatruj膮 go przymiotnikiem kawaii.

Struktura.
Japo艅ski system pi艣mienniczy z艂o偶ony jest z trzech oddzielnych grup znak贸w. Najwi臋ksz膮 grup臋 oko艂o 10 tysi臋cy znak贸w (50 tysi臋cy, gdy uwzgl臋dni si臋 nie stosowane obecnie znaki historyczne) stanowi膮 znaki pochodzenia chi艅skiego zwane kanji, kt贸re zosta艂y wprowadzone w Japonii w IV wieku (przej臋te z Chin za po艣rednictwem Korei). Pozosta艂e dwie grupy to powsta艂e w Japonii sylabariusze (pismo sylabograficzne): hiragana oraz katakana, stosowane do zapisu fonetycznego i okre艣lane jako kana. Ka偶dy z tych sylabariuszy sk艂ada si臋 z 46 znak贸w. Wprawdzie spe艂niaj膮 one oddzielne funkcje, ale praktyczne obie kany mo偶na stosowa膰 zamiennie. W艂a艣ciwie ka偶de s艂owo japo艅skie mo偶e by膰 bez 偶adnych trudno艣ci zapisane za pomoc膮 znak贸w jednego z tych sylabariuszy. Jednak偶e mi臋dzy innymi z powodu istnienia wielu homofon贸w (czasami do kilkunastu s艂贸w o identycznym brzemieniu) zapis taki by艂by bardzo nieczytelny. Dlatego w praktyce znaki wszystkich trzech grup stosowane s膮 jednocze艣nie. Czasami uzupe艂niane s膮 one cyframi arabskimi oraz literami 艂aci艅skimi. [10]

Kanji mo偶na podzieli膰 og贸lnie na trzy grupy. Pierwsz膮 grup臋 stanowi膮 kanji-piktografy. Kanji tej grupy s膮 najstarsze i powsta艂y ze stylizowanych rysunk贸w konkretnych przedmiot贸w. Cz臋sto s膮 stosowane jako elementy sk艂adowe bardziej skomplikowanych zapis贸w. Druga grupa to kanji-ideogramy, kt贸re reprezentuj膮 okre艣lone poj臋cia abstrakcyjne. Najcz臋艣ciej s膮 z艂o偶one z dwu lub wi臋cej element贸w. Do trzeciej, najliczniejszej grupy nale偶膮 kanji, kt贸re s膮 z艂o偶eniami element贸w pierwotnych, z kt贸rych jeden 鈥 nazywany elementem podstawowym lub kluczem 鈥 okre艣la obszar znaczeniowy, a drugi wymow臋 danego znaku. Mimo ca艂ego skomplikowania, istnieje dodatkowo wiele wyj膮tk贸w od tych偶e zasad. Obecne znaczenie niekt贸rych kanji jest inne ni偶 wskazywa艂yby na to ich elementy podstawowe. [11]

J臋zyk a kultura.

J臋zyk japo艅ski jest jednym z tych j臋zyk贸w, kt贸re wydaj膮 si臋 by膰 nacechowane mistyczn膮 doskona艂o艣ci膮. Niezwyk艂emu skomplikowaniu systemu j臋zyka japo艅skiego towarzyszy niebywa艂e zr贸偶nicowanie leksykalne, wynikaj膮ce z wysoce zhierarchizowanego uk艂adu spo艂ecznego, kt贸ry znajduje swoje zastosowanie zar贸wno w kategoriach rang spo艂ecznych jak i p艂ci. Do dzi艣 w Japonii s膮 dwa sposoby pos艂ugiwania si臋 j臋zykiem, a w艂a艣ciwie dwa p艂ciowe dialekty. Japo艅ski to j臋zyk honoryfikator贸w i eufemizm贸w, przy czym kobiety cz臋艣ciej u偶ywaj膮 rzeczownik贸w i czasownik贸w z honoryfikatorami, podczas gdy m臋偶czy藕ni stosuj膮 je w formie podstawowej; eufemizmy s膮 specjalno艣ci膮 鈥瀙onad podzia艂ami鈥. [12]

Japo艅ski j臋zyk by艂 i jest argumentem potwierdzaj膮cym tez臋 o wy偶szo艣ci intelektualnej mieszka艅c贸w Japonii. Wiara w wyj膮tkowo艣膰 Japo艅czyk贸w to podstawa ideologii Nihonjin-ron upowszechnionej przez profesora Tsunoda Tadanobu, autora bestselleru Japo艅ski m贸zg, Wyznawcy Nihonjin-ron uwa偶aj膮, 偶e mieszka艅cy Krainy Kwitn膮cej Wi艣ni maj膮 pewne cechy godne pozazdroszczenia: japo艅skie kiszki s膮 o wiele d艂u偶sze ni偶 zachodnie i przystosowane tyko do japo艅skiej diety, a japo艅skim m贸zg posiada odmienn膮 budow臋 i funkcjonuje w odmienny (lepszy, sprawniejszy) spos贸b. Unikalno艣膰 japo艅skiego m贸zgu ma odzwierciedla膰 kszta艂t japo艅skiego j臋zyka: wh prof. Tadanobu. w m贸zgach ludzi Zachodu za to, co racjonalne, odpowiada lewa p贸艂kula, a za to, co emocjonalne 鈥 prawa, podczas gdy m贸zg japo艅ski odbiera oba rodzaje wra偶e艅 t膮 sam膮 lew膮 p贸艂kul膮. St膮d m.in. unikalna wra偶liwo艣膰 na pi臋kno natury jak膮 spotkamy u Japo艅czyk贸w. Dzieje si臋 tak dlatego, 偶e j臋zyk japo艅ski posiada szczeg贸ln膮 w艂a艣ciwo艣膰 mimetycznego przedstawiania rzeczywisto艣ci, kt贸ry nie ma 偶aden inny j臋zyk 艣wiata. [13]

Przyjemno艣膰 obcowania z j臋zykiem japo艅skim nie wyp艂ywa z fascynuj膮cego skomplikowania jego systemu, kt贸rego nierzadko nie jeste艣my 艣wiadomi, czy z ukrytych w budowie m贸zgu w艂a艣ciwo艣ciach intelektualnych jego u偶ytkownik贸w, kt贸re niewiele jak si臋 zdaje obchodz膮 osoby postronne. Przyjemno艣膰 wyp艂ywa z pi臋kna jego wizualnej ekspresji 鈥 kaligrafii.

PRZYPISY

[1]
Melanowicz Miko艂aj, Literatura japo艅ska. Od VI do po艂owy XIX wieku, T. 1, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994, s. 12.

[2]
Dziesi臋膰 Tysi臋cy Li艣ci. Antologia literatury japo艅skiej, prze艂., wst臋p i komentarze opracowa艂 Wies艂aw Kota艅ski, Pa艅stwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1961, s. 5-6

[3]
Kircher, jeden z wielkich badaczy j臋zyka chi艅skiego (tak偶e egipskich hieroglif贸w, zreszt膮 por贸wnywa艂 oba te systemy) zdawa艂 sobie spraw臋, ze pismo chi艅skie by艂o pierwotnie ikoniczne, ale dostrzega艂 r贸wnocze艣nie, i偶 jest to ikonizm bardzo stylizowany, kt贸ry zatraci艂 nieomal wszelki 艣lad pierwotnego podobie艅stwa. Podejmowa艂 pr贸by dziwacznych rekonstrukcji obraz贸w ryb i ptak贸w, jakie mia艂y 鈥 jego zdaniem 鈥 da膰 pocz膮tek bardziej pospolitym ideogramom, i dostrzega艂, 偶e ideogramy te nie wyra偶aj膮 ani liter, ani sylab, ale odnosz膮 si臋 do poj臋膰. Chc膮c tedy prze艂o偶y膰 nasze s艂ownictwo na j臋zyk chi艅ski, nale偶a艂oby mie膰 do dyspozycji tyle znak贸w, ile jest s艂贸w. Z tego wzgl臋du zastanawia si臋 nad rozmiarami pami臋ci uczonego Chi艅czyka, znaj膮cego i pami臋taj膮cego wszystkie te znaki. Cyt. za: Eco Umberto, W poszukiwaniu j臋zyka uniwersalnego, prze艂. Wojciech Soli艅ski, przedmowa Jacques Le Goff, Wydawnictwo Marabut, Oficyna Wydawnicza Wolumen, Gda艅sk-Warszawa 2002, s. 171.

[4]
Dziesi臋膰 Tysi臋cy Li艣ci鈥, s. 7-8.

[5]
Por. Tam偶e, s. 12.

[6]
Por. Tam偶e, s. 12.

[7]
Tam偶e, s. 13.

[8]
Por. Tam偶e, s. 14.

[9]
W celu zapisu j臋zyka japo艅skiego literami alfabetu 艂aci艅skiego stworzonych zosta艂o kilka system贸w, nazwanych powszechnie 鈥瀝omaji鈥 od roma 鈥 Rzym i ji– litera. Najpopularniejszy z nich to 鈥Heban-shiki鈥. System ten zosta艂 opracowany w 1885 roku przez komisj臋 z艂o偶on膮 z japo艅skich oraz zagranicznych uczonych, a rozpowszechniony przez ameryka艅skiego misjonarza i filologa Jamesa Curtisa Hepburna, kt贸ry jako pierwszy zastosowa艂 ten system w swym japo艅sko-angielskim s艂owniku. (Heban jest transkrypcja japo艅skiej wymowy nazwiska Hepburn; shiki w j臋zyku japo艅skim znaczy system). Tam偶e, s. 15.

[10]
Nowak Bogus艂aw, S艂ownik znak贸w japo艅skich, Wiedza Powszechna, Warszawa 2004, s. 11.

[11]
Por. Tam偶e, s. 27.

[12]
Bator Joanna, Japo艅ski wachlarz鈥, s. 253.

[13]
Tam偶e, s. 254-255.

Jak oceniasz ten materia艂?

Kliknij na gwiazdk臋, aby zostawi膰 swoj膮 ocen臋

艢rednia ocena / 5. Liczba g艂os贸w:

Jak dot膮d brak g艂os贸w! Oce艅 ten post jako pierwszy.

Karl Jaspers

Poprzedni wpis

J臋zykowy obraz 艣wiata

Nast臋pny wpis
Wiedzo Znawca
Redaktor z rzemios艂em w r臋ku na co dzie艅 szef kontroli jako艣ci w brytyjskim oddziale Amazona. W niedalekiej przysz艂o艣ci planuje zrealizowa膰 m艂odzie艅cze marzenia i napisa膰 ksi膮偶k臋.

Komentarze - masz co艣 do napisania? Zostaw prosz臋 informacje.