Jan Syriusz Zamoyski

()

Jan Syriusz Zamoyski

Po 艣mierci Stanis艂awa Zamoyskiego nazwisko Zamoyskich by艂o ju偶 znane i cenione tak przez szlacht臋, jak i dw贸r kr贸lewski. T膮 sytuacj臋 wykorzysta艂 syn Stanis艂awa Zamoyskiego 鈥 Jan, za艂o偶yciel Ordynacji Zamojskiej. Jan Syriusz Zamoyski urodzi艂 si臋 19 marca 1542 r. w Soko艂贸wce, w pobli偶u kt贸rej w 38 lat p贸藕niej za艂o偶y艂 miasto Zamo艣膰. Wychowany by艂 鈥 zgodnie z najlepszymi tradycjami epoki Odrodzenia 鈥 na kulturze narodowej i wzorcach antycznych.

Ojciec Jana, Stanis艂aw nie szcz臋dzi艂 niczego, aby swemu niepospolicie utalentowanemu synowi da膰 wykszta艂cenie jak najlepsze, czerpane u samych 藕r贸de艂 staro偶ytnej wiedzy. Z tego powodu Jan Zamoyski uda艂 si臋 do Padwy na wiosn臋 roku 1561. Liczy艂 on w贸wczas zaledwie 19 lat, ale mia艂 ju偶 za sob膮 kilka lat studi贸w w Pary偶u (w Sorbonie i w College Rogal), jak r贸wnie偶 i w s艂awnej szkole Jana Struma w Strasburgu. Jednak studia w Padwie by艂y prze艂omem w jego 偶yciu 鈥 Padwa uczyni艂a mnie m臋偶em 鈥 powtarza艂 z dum膮 nawet w ostatnich latach swego 偶ycia, a w dwadzie艣cia lat po powrocie do ojczyzny w li艣cie do do偶y Alojzego Moceniego otwarcie wyznawa艂, 偶e Rzeczpospolit膮 Weneck膮 uwa偶a艂 niejako za drug膮 sw膮 ojczyzn臋, dla kt贸rej 鈥 po Polsce 鈥 偶ywi艂 uczucie naj偶ywszej wdzi臋czno艣ci .

Jan Zamoyski jako konsyliarz nacji polskiej, obj膮艂 stanowisko rektora student贸w prawa. Zamoyski w czasie swojego rektoratu napisa艂 ksi臋g臋 De senatu Libri og艂oszon膮 w 1563 r. w Wenecji u Giordana Ziletto, ksi臋ga ta pasuje m艂odego Polaka na ucznia Sygoniusza i uczonego wielbiciela staro偶ytno艣ci. W staro偶ytnym kru偶ganku Uniwersytetu Padewskiego widniej膮 dotychczas dwie pami膮tkowe tablice po艣wi臋cone pami臋ci Jana Syriusza Zamoyskiego, z napisem: 鈥濺ectori meritissimo鈥. Kiedy Jan Zamoyski opuszcza艂 Padw臋, aby uda膰 si臋 do Polski, senat wenecki wr臋czy艂 mu list polecaj膮cy do Zygmunta Augusta. Dokument ten to 艣wiadectwo talentu i wiedzy Zamoyskiego oraz jego zas艂ug dla Uniwersytetu, ze szczeg贸lnym uwidocznieniem chwalebnej dzia艂alno艣ci na urz臋dzie rektorskim.

Jan Zamoyski po powrocie do kraju, pe艂ni艂 funkcj臋 podkanclerza na dworze Zygmunta Augusta. W roku 1573 w okresie pierwszej elekcji powsta艂 projekt odnowienia znajduj膮cego si臋 w pewnej stagnacji Uniwersytetu Krakowskiego i zasilenia go nowym elementem cudzoziemskim. Lecz sko艅czy艂o si臋 tylko na planach. Podczas drugiej elekcji sprawa odnowienia starej uczelni krakowskiej stale by艂a aktualna. Batory 鈥 贸wczesny kr贸l wraz z Zamoyskim ponowili pr贸by utworzenia w Krakowie nowoczesnego instytutu humanistycznego. Jednak sprawy polityczne i 贸wczesna sytuacja w Polsce nie pozwoli艂y im na zrealizowanie tego projektu.

W latach 1590 do 1605 oddali艂 si臋 Zamoyski nieco od dzia艂alno艣ci politycznej osi膮gn膮wszy tytu艂 Kanclerza i Hetmana Wielkiego Koronnego. We wspania艂ej rezydencji 鈥 Nowym Zamo艣ciu 鈥 za艂o偶y艂 w艂asn膮 akademi臋 i po艣wi臋ci艂 si臋 administrowaniu swoich posiad艂o艣ci, swym szko艂om, naukom, literaturze i sztuce, kt贸re mia艂y mu rozja艣ni膰 偶ycie i powi臋kszy膰 jego s艂aw臋. Trudno wyliczy膰 wszystkie wp艂ywy Zamoyskiego na tw贸rczo艣膰 Jana z Czarnolasu. Po zdobyciu P艂ocka w 1579 roku. powstaje Pie艣艅 o wzi臋ciu P艂ocka i oda De expugnatione Polottei, w roku 1580 rozszerza poeta, na wezwanie Zamoyskiego Pie艣艅 o P艂ocku i pisze Pie艣艅 o statecznym s艂udze Rzeczpospolitej, wys艂awiaj膮c kanclerza, a te utwory wraz z trzeci膮 pie艣ni膮 O uczciwej ma艂偶once, wydaje w艂asnym kosztem Zamoyski. Kochanowski pisze jeszcze jeden poemat, na wesele kanclerza z siostrzenic膮 kr贸lewsk膮 1583 roku. By艂a zatem dzia艂alno艣膰 pisarska Jana z Czarnolasu w niema艂ym stopniu zwi膮zana z dzia艂alno艣ci膮 Zamoyskiego, a to patronowanie najwi臋kszemu wsp贸艂czesnemu poecie, owiane p贸藕niej t臋cz膮 zmy艣lonych opowie艣ci o odwiedzinach hetmana w Czarnolasie itp., stanowi najpi臋kniejsz膮 mo偶e kart臋 w dziejach mecenatu kanclerza 鈥 humanisty. Dla 鈥瀙o偶ytku pospolitego鈥 by艂y przeznaczone przede wszystkim wielkie realizacje architektoniczne, jak budowa miast 鈥 twierdz Nowy Zamo艣膰 i Szarogr贸d, wzniesienie Akademii i Kolegiaty w okolicy Ordynacji.

Wielow膮tkowe idee wplecione w artystyczno 鈥 kulturalne realizacje kanclerza i hetmana wyrazi艂y si臋 najokazalej w inskrypcjach zawartych na reprezentacyjnych budowach w Zamo艣cia: Brama Lubelska (Stara) z personifikacj膮 Polonii by艂a zadedykowana idei Ojczyzny i zawiera艂a inwokacj臋 patriotyczn膮, m贸wi膮c膮 o obowi膮zku bronienia murami i w艂asn膮 krwi膮 Matki 呕ywicielki. Brama Lwowska (Stara), z rze藕bion膮 figur膮 patrona miasta 艣w. Tomasza przy Chrystusie Zmartwychwsta艂ym, po艣wi臋cona zosta艂a idei miasta ufundowanego jako miejsce pracy i bezpieczne schronienie dla obywateli. Brama Szczebrzeska by艂a dedykowana idei rodu Zamoyskich; napis upami臋tnia艂 po艂o偶enie zamku Soko艂贸wka, siedziby rodowej, kt贸ra zosta艂a przeniesiona na nowe miejsce.

Nie ma艂y wp艂yw na karier臋 Zamoyskiego odegra艂y jego cztery bogate ma艂偶e艅stwa:
z Ann膮 Ossoli艅sk膮, Krystyn膮 Radziwi艂艂贸wn膮, Gryzeld膮 Bator贸wn膮 i Barbar膮 Tarnowsk膮. Kolejne ma艂偶e艅stwa dawa艂y Zamoyskiemu mo偶liwo艣膰 wzbogacenia si臋 i awansu. Pierwsza 偶ona Anna Ossoli艅ska, pochodzi艂a z podobnego wybijaj膮cego si臋 szlacheckiego rodu, by艂a bratanic膮 wybitnego przyw贸dcy sejmowego, a obecnie kasztelana sandomierskiego Hieronima. Drugie ma艂偶e艅stwo z Krystyn膮 Radziwi艂艂贸wn膮, bardzo wzmocni艂o pozycj臋 Zamoyskiego w pa艅stwie. 22 grudnia 1577 r. w Radziwi艂艂owskiej Bia艂ej Podlaskiej Jan Zamoyski poj膮艂 za 偶on臋 siedemnastoletni膮, dwa razy od niego m艂odsz膮 鈥 Krystyn臋, nie k艂opocz膮c si臋 ani r贸偶nic膮 wieku 鈥 w owych czasach zreszt膮 by艂a to rzecz normalna 鈥 ani odmienno艣ci膮 wyznania. Uroczysto艣ci weselne rozci膮gni臋te zosta艂y na kilka tygodni. Ich nat臋偶enie przypad艂o po przenosinach m艂odej pary do dworu kr贸lowej Anny w Ujazdowie pod Warszaw膮, gdzie i kr贸l w贸wczas przebywa艂. Podobnie jak i poprzednie ma艂偶e艅stwa, nie trwa艂o ono d艂ugo zaledwie dwa lata. Krystyna Radziwi艂艂贸wna Zamoyska, po urodzeniu c贸rki El偶biety, zmar艂a w 1580 roku. Trzecie wesele Zamoyskiego z bratanic膮 kr贸la Gryzeld膮, c贸rk膮 Krzysztofa Batorego, by艂o ukoronowaniem kariery kanclerza. 12 czerwca 1583 roku. odby艂o si臋 w Krakowie wspania艂e wesele, u艣wietnione tryumfem w stylu antycznym, barwnym widowiskiem na Rynku: turniej, defilada, pokaz 艂up贸w i je艅c贸w moskiewskich, wreszcie parada przebiera艅c贸w, kt贸r膮 otwiera艂 w zielonej sukni Stanis艂aw 呕贸艂kiewski udaj膮cy rzymsk膮 bogini臋 艂ow贸w, Dian臋. Za nim nimfy, Kupido i Wenus g艂osi艂y chwa艂臋 nowo偶e艅c贸w. Mimo hucznego wesela, ten zwi膮zek nie by艂 szcz臋艣liwy. Gryzelda po urodzenia dw贸ch c贸rek Anny i Zofii (zmar艂ych w dzieci艅stwie) umar艂a w 1590 r. Ostatni膮 偶on膮 Jana Zamoyskiego, by艂a dwadzie艣cia lat m艂odsza Barbara Tarnowska, przedstawicielka starego magnackiego rodu. Z zawartego w 1592 r. doczeka艂 si臋 kanclerz c贸rki Gryzeldy i w nast臋pnym roku d艂ugo oczekiwanego przez hetmana syna i spadkobiercy Tomasza.
Po 艣mierci kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego w roku 1605, jego spadkobierc膮 i kontynuatorem idei i plan贸w zosta艂 jego syn Tomasz.

Wybrana literatura przedmiotu:

W艂adys艂aw Dworaczek, Genealogia, Cz臋艣膰 II, Warszawa 1959.
Jerzy Kowalczyk, W kr臋gu kultury dworu Jana Zamoyskiego, Lublin 1980.
Stanis艂aw 艁empicki, Mecenat Wielkiego Kanclerza, Warszawa 1980.
Adam Andrzej Witusik, O Zamoyskich Zamo艣ciu i Akademii Zamojskiej, Lublin 1798.

Jak oceniasz ten materia艂?

Kliknij na gwiazdk臋, aby zostawi膰 swoj膮 ocen臋

艢rednia ocena / 5. Liczba g艂os贸w:

Jak dot膮d brak g艂os贸w! Oce艅 ten post jako pierwszy.

Jurewicz Aleksander

Poprzedni wpis
Wiedzo Znawca
Redaktor z rzemios艂em w r臋ku na co dzie艅 szef kontroli jako艣ci w brytyjskim oddziale Amazona. W niedalekiej przysz艂o艣ci planuje zrealizowa膰 m艂odzie艅cze marzenia i napisa膰 ksi膮偶k臋.

Komentarze - masz co艣 do napisania? Zostaw prosz臋 informacje.