Europocentryzm

()

Etnocentryzm, kt贸rego odmian膮 jest europocentryzm, to, za Now膮 Powszechn膮 Encyklopedi膮 PWN, 鈥瀙ostawa przejawiaj膮ca si臋 w afirmatywnym stosunku do w艂asnej grupy spo艂ecznej i negatywnym nastawieniu do grup obcych鈥 [1]; Przez tych, kt贸rzy tak膮 postaw臋 przyjmuj膮 w艂asna kultura uwa偶ana jest za najlepszy i wzorcowy styl 偶ycia, za pomoc膮 kt贸rego ocenia si臋 inne wzory kulturowe. europocentryzm z kolei mo偶na opisa膰 jako 鈥瀙ostaw臋 polegaj膮c膮 na podkre艣laniu uprzywilejowanej pozycji kultury europejskiej i jej szczeg贸lnej roli w dziejach ludzko艣ci鈥 [2]. Ze wzgl臋du na ekspansywno艣膰 i istotne znaczenie dokona艅 Europy, od XVI wieku utrwali艂o si臋 przekonanie, 偶e 鈥濫uropejczycy stanowi膮 awangard臋 rozwoju wszelkich spo艂ecze艅stw i miar臋 najwi臋kszych osi膮gni臋膰 ludzkiego intelektu w dziedzinie nauki i sztuki鈥<[3]. europocentryzm by艂 ostro krytykowany, zar贸wno w refleksji postkolonialnej (np. E. T. Said) i postmodernistycznej (J. Derrida); w jej ramach wskazuje si臋 na nieuprawnione roszczenia Europy do bycia p艂aszczyzn膮 odniesienia do oceny osi膮gni臋膰 innych kultur i spo艂ecze艅stw oraz na niebezpiecze艅stwa przenoszenia schemat贸w my艣lenia o ewolucji spo艂ecze艅stw europejskich do innych kontekst贸w geograficznych. europocentryzm jest postaw膮, kt贸rej bardziej szczeg贸艂owymi, narodowymi wariantami s膮 np. polonocentryzm czy frankocentryzm. Przy pr贸bie dok艂adniejszego zrozumienia zjawiska europocentryzmu powy偶sze definicje, z konieczno艣ci maksymalnie zwi臋z艂e i og贸lnikowe, wymagaj膮 rozwini臋cia i dookre艣lenia.

W ksi膮偶ce Komunikowanie mi臋dzynarodowe autor, za W. G. Sumnerem, opisuje etnocentryzm jako techniczne okre艣lenie opisuj膮ce pogl膮d, zgodnie z kt贸rym 鈥瀢艂asna grupa jest centrum wszystkiego, a pozosta艂e grupy s膮 oceniane z jej punktu widzenia鈥. T艂umaczy on, 偶e inne grupy i kultury postrzegamy tak, jak gdyby by艂y one cz臋艣ci膮 naszego obszaru kulturowego i oceniamy je wed艂ug kryteri贸w w艂a艣ciwych naszej kulturze[4]. A przecie偶 nie mo偶e ona stanowi膰 obiektywnego miernika zachowa艅 innych. Zak艂adamy bowiem niemo偶liwe 鈥 偶e to co jest w艂a艣ciwe聽 naszej kulturze, powinno by膰 te偶 w艂a艣ciwe wszystkim ludziom na 艣wiecie. Wed艂ug autora w unikni臋ciu takiego b艂臋dnego my艣lenia i oceniania pomaga relatywizm kulturowy, czyli postawa poznawcza, kt贸ra zak艂ada 鈥瀙oznawanie i rozumienie innych kultur wed艂ug im w艂a艣ciwych kategorii i warto艣ci鈥漑5]. Argumentuje on, i偶 relatywizm kulturowy pozwala na poznawanie innych kultur bez, oczywi艣cie na tyle, na ile to mo偶liwe, uprzedze艅 i stereotyp贸w oraz na spojrzenie na w艂asn膮 kultur臋 w nowy spos贸b, jakby z zewn膮trz, co umo偶liwia g艂臋bsze spojrzenie na w艂asn膮 tradycj臋 kulturow膮[6].

Charakterystyczne dla europocentryzmu jest nie tylko przekonanie o wy偶szo艣ci w艂asnej kultury nad innymi,聽 ale te偶 przekonanie o racjonalnej uniwersalno艣ci swojego 鈥 czyli europejskiego –聽 systemu warto艣ci, miar i metod. Cecha ta jest bardzo istotna, jako 偶e to w艂a艣nie w niej mo偶na dopatrywa膰 si臋 filozoficznych 藕r贸de艂 europocentryzmu. Nie bez powodu ca艂a filozofia nowo偶ytna, od Kartezjusza po Kanta, za sw贸j g艂贸wny cel przyjmuje 鈥瀒ntelektualn膮 wypraw臋 w poszukiwaniu metody鈥漑7]. Czyli wiara, tradycja i religia ust臋puj膮 miejsca nauce rozumianej absolutystycznie 鈥 jako jedyna s艂uszna droga zdobywania, rozszerzania i przekazywania wiedzy. By艂 to oczywi艣cie proces stopniowy. Kartezjusz poszukuj膮c zasady uprawomocniaj膮cej hegemoni臋 rozumu uznaje, 偶e gwarancj膮 wykluczaj膮c膮 b艂膮d jest absolut. Z kolei Kant odwraca t臋 zale偶no艣膰 twierdz膮c, 偶e to rozum jest gwarancj膮 istnienia absolutu 鈥 stawia go wi臋c na najwy偶ej. Skutki z tym zwi膮zane s膮 dwojakie 鈥 z jednej strony jeszcze bardziej zwi臋ksza si臋 europocentryczne przekonanie o wielko艣ci rozumu, daj膮c tym samym kolejny argument na rzecz rzekomej wy偶szo艣ci kultury europejskiej nad wszelkimi innymi kulturami, a w konsekwencji staje si臋 鈥瀗arz臋dziem do destrukcji鈥 form kultury, kt贸re nie s膮 oparte na rozumie. Filozofia po Kancie zaczyna za艣 powoli podwa偶a膰 sw贸j naukowy charakter. Z jednej strony nast臋puje rozw贸j tzw. nauk szczeg贸艂owych, a z drugiej filozofia najpierw d膮偶y do uog贸lnienia wynik贸w bada艅 nauk szczeg贸艂owych, by potem samej zaw臋偶a膰 swoje spektrum dzia艂ania przez wprowadzanie mniejszych dzia艂贸w. Paradoksalnie staje si臋 ona filozofi膮 pos艂uguj膮c膮 si臋 rozumem, aby wykaza膰 鈥瀗iemo偶liwo艣膰 stworzenia systemu opartego na rozumie i tylko na nim鈥漑9]. Wynika z tego wa偶ny wniosek 鈥 europocentryzm traci w dzisiejszych czasach swoje filozoficzne podstawy. Wspomina o tym tak偶e Richard Rorty, kt贸ry tradycj臋 filozofii europejskiej podsumowuje nast臋puj膮co 鈥 鈥 Nasi przodkowie wspi臋li si臋 przy pomocy drabiny, kt贸r膮 obecnie musimy odrzuci膰鈥漑10]. Og艂asza on filozoficzne poszukiwania uniwersalnych i niezachwianych podstaw prawdy za z gruntu zb臋dne i sugeruje, 偶e filozofowie powinni zaj膮膰 si臋 raczej 鈥瀔onstytuowaniem cywilizowanej rozmowy Zachodu bez mi艂ego, lecz myl膮cego przekonania o jej uniwersalnej wa偶no艣ci鈥漑11].

Idea przewagi europejskiej, wywodz膮ca si臋 jeszcze z czas贸w klasycznych, by艂a silnie obecna w spo艂ecze艅stwach greckich i rzymskich. Zdaniem niekt贸rych, jej 藕r贸d艂a si臋gaj膮 unikalnego wk艂adu Grek贸w w intelektualny rozw贸j ludzko艣ci (racjonalno艣膰, sprawiedliwo艣膰, demokracja, procedury dowodzenia, pos艂ugiwanie si臋 matematyk膮 czy te偶 szczeg贸lne osi膮gni臋cia w medycynie)[12].

Za przyk艂ady europocentryzmu mo偶na uzna膰[13]:

  • Teori臋 鈥瀍uropejskiego cudu鈥, czyli wyja艣nianie przyczyn wzrostu Europy do jej obecnej pozycji ekonomicznej i politycznej poprzez przytaczanie argument贸w m贸wi膮cych o rzekomej wyj膮tkowo艣ci Europy i jej kultury.
  • Fakt, i偶 mapy 艣wiata projektowane by艂y z p贸艂nocno-zachodni膮 cz臋艣ci膮 Europy na 艣rodku, a w艂a艣ciwie Angli膮, gdzie ustalono po艂udnik zerowy (Greenwich). Istniej膮 racjonalne przes艂anki ku takiemu uk艂adowi, jednak podkre艣la on niew膮tpliwie centraln膮 pozycj臋 Europy w 艣wiadomo艣ci jej mieszka艅c贸w.
  • To, 偶e nazwy geograficzne na 艣wiecie powsta艂y w trakcie podr贸偶y europejskich odkrywc贸w, kt贸rzy 鈥渙dkrywali鈥 cz臋sto tereny od tysi臋cy lat zamieszkane i posiadaj膮ce ju偶 swoje nazwy oryginalne. Nazwa 鈥溑歳odkowy Wsch贸d鈥 jest typowym przyk艂adem nazwy utworzonej z europejskiego punktu widzenia.
  • Historia ewangelizacji nowo odkrytych obszar贸w i anektowania ich pod w艂asne w艂adanie jest histori膮 my艣lenia w spos贸b europocentryczny.
  • Historia w europejskich szko艂ach skupia si臋 na wydarzeniach europejskich i historii Stan贸w Zjednoczonych. Tereny nieeuropejskie pojawiaj膮 si臋 zwykle w kontek艣cie 鈥渙dkrywania鈥 ich przez Europejczyk贸w. T臋 tendencj臋 wida膰 nawet wewn膮trz samej Europy, gdzie nauczanie historii w szko艂ach Zachodniej Europy traktuje bardzo pobie偶nie histori臋 Europy Wschodniej.
  • Historie nauki zwykle pomijaj膮 osi膮gni臋cia Azjat贸w, Indian czy Arab贸w. Powszechnie przyjmuje si臋 na przyk艂ad, 偶e rachunek r贸偶niczkowy wynale藕li Izaak Newton i Gottfried Leibniz. Pomija si臋 osi膮gni臋cia Madhava Sangamagrama, kt贸re wyprzedzi艂y ich o 300 lat. Kursy filozofii pomijaj膮 lub traktuj膮 bardzo pobie偶nie Konfucjusza czy Budd臋.
  • Cho膰 wydaje si臋, 偶e centralna pozycja Europy w historii 艣wiata jest mo偶liwa do obronienia z punktu widzenia historycznej analizy osi膮gni臋膰, to trzeba pami臋ta膰 o czarnej historii podboj贸w, niewolnictwa i europejskiego imperializmu (XVI 鈥 XIX w. n.e.). Kosztami europejskiego dobrobytu by艂a i jest kilkusetletnia historia cierpienia kolorowej ludno艣ci w krajach Ameryki Po艂udniowej czy Afryki.

 

Teoria europejskiego cudu (The European Miracle) 鈥 to koncepcja E Jonesa, autora The European Miracle: Environments, Economies and Geopolitics in the History of Europe and Asia, kt贸ra g艂osi, i偶 Europa i Europejczycy ju偶 przed 1492 rokiem mia艂a pewne cechy, kt贸re pozwoli艂y na odkrycie Nowego 艢wiata, rozw贸j kapitalizmu czy zdominowanie 艣wiatowego handlu i polityki. Poprzednika tej teorii mo偶na widzie膰 w osobie Maxa Webera, autora s艂ynnego opracowania Etyka protestancka a duch kapitalizmu, w kt贸rym argumentuje on, 偶e spo艂eczno艣膰 protestancka mia艂a w艂a艣nie tego typu cechy, kt贸re predestynowa艂y j膮 do wytworzenia stosunk贸w kapitalistycznych. Teori臋 cudu europejskiego przytacza si臋 do艣膰 cz臋sto jako przyk艂ad wulgarnego europocentryzmu[14].

Tego typu mit o Europie wydaje si臋 by膰 niezwykle trwa艂y. Zdaniem Przemys艂awa Wielgosza nasza historia jest wci膮偶 tylko histori膮 Europy, nasze koncepcje wiedzy i moralno艣ci obejmuj膮 wy艂膮cznie pogl膮dy europejskie, a nasza tolerancja i otwarto艣膰 dotyczy jedynie postaw i zachowa艅 akceptowalnych z europejskiego punktu widzenia. Twierdzi on, 偶e 鈥 europocentryczny filtr niepostrze偶enie i tym bardziej skutecznie narzuca dominuj膮cej na Zachodzie formie recepcji 艣wiata perspektyw臋 przykrojon膮 do stereotyp贸w, przes膮d贸w i pseudonaukowych dogmat贸w鈥漑15].

Za Immanuelem Wallersteinem[16] mo偶emy wyr贸偶ni膰 kilka wciele艅 europocentryzmu, zwi膮zanych z naukami spo艂ecznymi. Jak twierdzi autor, nauki spo艂eczne uznawano za europocentryczne z przynajmniej pi臋ciu r贸偶nych powod贸w:

  • swojej historiografii 鈥 mamy tu do czynienia z wyja艣nieniem europejskiej dominacji w 艣wiecie nowoczesnym szczeg贸lnymi historycznymi osi膮gni臋ciami Europy. Ma to zwi膮zek z dwukrotnie ju偶 wspominan膮 teori膮 鈥瀋udu europejskiego鈥 Jones鈥檃 鈥 i偶 Europejczycy zapocz膮tkowali rewolucj臋 przemys艂ow膮, trwa艂y wzrost, nowoczesno艣膰, kapitalizm, biurokratyzacj臋 i wolno艣膰 jednostki.
  • uniwersalizmu 鈥 czyli pogl膮du m贸wi膮cego, i偶 istniej膮 prawdy naukowe, kt贸re s膮 wa偶ne w ka偶dym czasie i miejscu. To w艂a艣nie my艣l europejska ostatnich kilku stuleci by艂膮 w przewa偶aj膮cej cz臋艣ci bardzo uniwersalistyczna 鈥 np. utrzymywa艂a, 偶e to wszystko, co zdarzy艂o si臋 w Europie mi臋dzy XVI a XIX wiekiem stanowi wz贸r, kt贸ry wsz臋dzie daje si臋 zastosowa膰.
  • cywilizacji 鈥 odnosz膮cej si臋 do zbioru cech spo艂ecznych przeciwstawianych prymitywizmowi czy barbarzy艅stwu. Nowoczesna Europa uwa偶a艂a si臋 za co艣 wi臋cej ni偶 tylko za jedn膮 spo艣r贸d wielu 鈥瀋ywilizacji鈥; uwa偶a艂a si臋 za 鈥瀋ywilizowan膮鈥.
  • orientalizmu 鈥 odnosz膮cego si臋 do wystylizowanego i wyabstrahowanego prezentowania cech charakterystycznych cywilizacji nie-zachodnich. Orientali艣ci uwa偶ali si臋 za ludzi subtelnie sympatyzuj膮cych z tymi cywilizacjami, poniewa偶 po艣wi臋cali swoje 偶ycie wnikliwemu badaniu tekst贸w, aby te kultury zrozumie膰. Jednak kultura, kt贸r膮 w ten spos贸b poznawali, by艂a konstruktem spo艂ecznym tworzonym przez przedstawicieli innej kultury i w zwi膮zku z tym zakwestionowano jej warto艣膰. M贸wi si臋, 偶e ich poj臋cia nie pasuj膮 do rzeczywisto艣ci empirycznej, 偶e s膮 za bardzo abstrakcyjne, i w skutek tego zamazuj膮 r贸偶norodno艣膰 tej rzeczywisto艣ci, oraz 偶e s膮 ekstrapolacjami europejskich uprzedze艅.
  • post臋pu 鈥 kt贸ry sta艂 si臋 podstaw膮 wyja艣niania historii 艣wiata i racj膮 bytu niemal wszystkich teorii stadialnych. Idea post臋pu zosta艂a przez wielu opatrzona etykietk膮 idei europejskiej.

Z kolei za聽 J.M. Blautem[17] warto przytoczy膰 zasady odnosz膮ce si臋 do obrazu 艣wiata i jego historii, sformu艂owane z punktu widzenia rasizmu kulturowego (teorii maj膮cej dostarczy膰 dowod贸w na wy偶szo艣膰 Europejczyk贸w):

  • 艢wiat posiada tradycyjne centrum, rdze艅, oraz znajduj膮ce si臋 na jego zewn膮trz peryferie. Centrum tym jest Wielka Europa, czyli kontynent europejski wraz z ziemiami biblijnymi (w czasach staro偶ytnych) lub terytoriami zamorskimi, na kt贸rych osiedli Europejczycy (w czasach nowo偶ytnych). 鈥濻ekcja centralna鈥, czyli Wielka Europa to 藕r贸d艂o wynalazczo艣ci, innowacji i post臋pu.
  • Peryferie, czyli 艣wiat pozaeuropejski, to 藕r贸d艂o tradycyjnych wi臋zi, zacofania kulturowego i stagnacji.
  • G艂贸wnymi przyczynami europejskiego post臋pu, innowacji itd. s膮 pewne cechy rozumu czy te偶 ducha, specyficzny rodzaj 鈥瀝acjonalno艣ci鈥, kt贸ry wyst臋puje tylko w艣r贸d Europejczyk贸w
  • Post臋p dokonuje si臋 na peryferiach jedynie w rezultacie dyfuzji, promieniowania na zewn膮trz, z centrum w kierunku peryferii, nowych, innowacyjnych idei. Proces dyfuzji sam w sobie jest czym艣 naturalnym i odnosi si臋 do rozprzestrzeniania europejskich idei, europejskiego kolonializmu, osadnictwa i europejskich towar贸w.

Bibliografia:

1.聽聽 Bauman Z., Prawodawcy i t艂umacze, Warszawa 1998.

2.聽聽 Goody J., Kapitalizm i nowoczesno艣膰. Islam, Chiny, Indie a narodziny Zachodu, Warszawa 2006.

3.聽聽 Habermas, Rorty, Ko艂akowski, Stan filozofii wsp贸艂czesnej, Warszawa 1996.

4.聽聽 Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, tom 2, Warszawa 2004.

5.聽聽 Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, tom 3, Warszawa 2004.

6.聽聽 Szopski M., Komunikowanie mi臋dzynarodowe, Warszawa 2005.

Strony internetowe:

1.www.magivanga.com.pl.

[1] Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, tom 2, Warszawa 2004.

[2] Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, tom 3, Warszawa 2004.

[3] tam偶e;

[4] M. Szopski, Komunikowanie mi臋dzynarodowe, Warszawa 2005, s. 71.

[5] tam偶e, s. 71.

[6] tam偶e, s. 72.

[7] P. vel Trotzky, Poj臋cie i 藕r贸d艂a europocentryzmu w 艣wietle nowo偶ytnej i wsp贸艂czesnej filozofii europejskiej [w:] www.magivanga.com.pl.

[8] P. vel Trotzky, Poj臋cie i 藕r贸d艂a europocentryzmu w 艣wietle nowo偶ytnej i wsp贸艂czesnej filozofii europejskiej [w:] www.magivanga.com.pl.

[9] tam偶e;

[10] R. Rorty, Relatywizm: odnajdywanie i tworzenie, [w:] Habermas, Rorty, Ko艂akowski, Stan filozofii wsp贸艂czesnej, Warszawa 1996, s. 56.

[11] Z. Bauman, Prawodawcy i t艂umacze, Warszawa 1998, s. 187.

<[12] J. Goody, Kapitalizm i nowoczesno艣膰. Islam, Chiny, Indie a narodziny Zachodu, Warszawa 2006, s. 53.

[13] http://pl.wikipedia.org/wiki/Europocentryzm.

[14] http://pl.wikipedia.org/wiki/Teoria_europejskiego_cudu.

[15] P. Wielgosz, europocentryzm i horror Trzeciego 艢wiata, [w:] 鈥濴ew膮 nog膮鈥, nr. 15.03, Warszawa 2003, s. 89.

[16] I. Wallerstein, europocentryzm i jego wcielenia, [w:] 鈥濴ew膮 nog膮鈥, nr. 15.03, Warszawa 2003, s. 121-130.

<[17] J. M. Blaut, Teoria rasizmu kulturowego , [w:] 鈥濴ew膮 nog膮鈥, nr. 15.03, Warszawa 2003, s. 145.

Jak oceniasz ten materia艂?

Kliknij na gwiazdk臋, aby zostawi膰 swoj膮 ocen臋

艢rednia ocena / 5. Liczba g艂os贸w:

Jak dot膮d brak g艂os贸w! Oce艅 ten post jako pierwszy.

Frida Kahlo

Poprzedni wpis
Wiedzo Znawca
Redaktor z rzemios艂em w r臋ku na co dzie艅 szef kontroli jako艣ci w brytyjskim oddziale Amazona. W niedalekiej przysz艂o艣ci planuje zrealizowa膰 m艂odzie艅cze marzenia i napisa膰 ksi膮偶k臋.

Komentarze - masz co艣 do napisania? Zostaw prosz臋 informacje.