Badania eksperymentalne

()

W naukach spo艂ecznych s膮 to badania, w kt贸rych kontakt badawczy nie ko艅czy si臋 jedynie na obserwacji, a w znaczny spos贸b odci艣ni臋ty zostaje wp艂yw na rzeczywisto艣膰 badan膮. Naukowiec oddzia艂uje na rzeczywisto艣膰 w spos贸b po艣redni lub bezpo艣redni, a nast臋pnie rejestruje skutki tego post臋powania. Celem, kt贸ry przy艣wieca zazwyczaj badaniom eksperymentalnym to stworzenie takiej sytuacji, w kt贸rej da si臋 por贸wna膰 dwa obiekty. W planowaniu spo艂ecznych eksperyment贸w d膮偶y si臋 r贸wnie偶 do postawienia wniosk贸w dotycz膮cych podobie艅stwach dw贸ch rzeczy, b膮d藕 zauwa偶enia ich r贸偶nic. W zale偶no艣ci od stopnia realizacji tych za艂o偶e艅 rozr贸偶ni膮 si臋 poszczeg贸lne rodzaje eksperyment贸w. Rodzaje te zr贸偶nicowane s膮 mi臋dzy sob膮 w oparciu o ko艅cowe wyniki, kt贸re obrazuj膮 czy za艂o偶one na pocz膮tku eksperyment贸w cele si臋 zrealizowa艂y.

Znamiennym wydaje si臋 rozr贸偶nienie poj臋膰 obserwacja i eksperyment. Wed艂ug Kazimierza Adjukiewicza problem wygl膮da nast臋puj膮co. 鈥濿e wszystkich wy偶ej wspomnianych przypadkach nasze czynne zachowanie, b膮d藕 nie zmienia wcale przedmiotu, czy te偶 zjawiska obserwowanego, b膮d藕 nie zmienia go pod tym wzgl臋dem, pod kt贸rym chcemy go obserwowa膰. W pewnych jednak przypadkach wp艂ywamy lub pr贸bujemy wp艂yn膮膰 na naturalny tok zdarze艅 lub stanu rzeczy, zmieniaj膮c w spos贸b dowolny i dobrze nam wiadomy warunki, w jakich on przebiega, i to w tym celu, by zaobserwowa膰, czy i w jaki spos贸b wraz ze zmian膮 tych warunk贸w zmieni艂 si臋 tok tych zdarze艅. Takie post臋powanie nazywa si臋 eksperymentem. (鈥)鈥[1]

Zatem w skr贸cie eksperyment jest procesem zamierzonym, sporz膮dzonym w celu obserwacji, b膮d藕 takim, dzi臋ki kt贸remu obserwowane zjawisko zachodzi i eksperyment ma wp艂yw na jego przebieg. Eksperymentowa膰 to znaczy dzia艂a膰 w obr臋bie takich zjawisk, kt贸re jeste艣my w stanie sami wywo艂a膰 lub sami je zmienia膰.

Element realizacji konkretnych punkt贸w projektu jest w badaniach eksperymentalnych najwa偶niejszy. W obronie ich wiarygodno艣ci wyst臋puj膮 liczne uzasadnienia logiczne i statystyczne. Najtrudniejszym do wykazania sk艂adnikiem tych bada艅 jest potwierdzenie zaistnienia relacji przyczynowej. Znaczy to tyle, 偶e do po艣wiadczenia nast臋pstwa zdarze艅 nie wystarczy jedynie wyst膮pienie dw贸ch poprzedzaj膮cych si臋 sytuacji, czy te偶 zale偶no艣ci statystycznych. Potrzeba tu zwi膮zk贸w silniejszych formu艂owanych wed艂ug zasad logiki. Przedstawia si臋 to w nast臋puj膮cy spos贸b:

Zjawisko x jest przyczyn膮 zjawiska y. Je艣li w danej sytuacji i przy ustalonych zmiennych zachodzi reakcja to zjawisko y nast臋puje po celowo wywo艂anym zjawisku x. Zatem x uwa偶a si臋 za niezb臋dny sk艂adnik warunkuj膮cy y. Ponadto przedstawia si臋 tu kolejna cecha x, czyli ze jest wywo艂ywane celowo. Fakt ten jest bardzo istotny i umo偶liwia traktowanie eksperymentu w sensie rzeczywistym i hipotetycznym. Eksperyment traktowany jest tu bardzo szeroko i o zwi膮zku przyczynowym mo偶na m贸wi膰 zar贸wno wtedy, gdy eksperyment zosta艂 przeprowadzony, ale r贸wnie偶, gdy by艂by przeprowadzony. Warunki te, w kt贸rych zachodz膮 x i y nazywane s膮 warunkami manipulacji eksperymentalnej.

Sytuacj臋 eksperymentu rozpatruje si臋 w metodologii bada艅 spo艂ecznych jako pr贸b臋, obrany spos贸b sprawdzenia czy zachodzi relacja przyczynowa. Sama bowiem przyczyna jako substrat eksperymentu bywa nazywana 鈥瀌efinicj膮 operacyjn膮鈥 Stefan Nowak tak wnioskowa艂 o tej definicji: 鈥濬ilozofowie i naukowcy, jak si臋 zdaje, zgadzaj膮 si臋 co do operacyjnej definicji relacji przyczynowej, mianowicie co do tego, 偶e zwi膮zki przyczynowe mi臋dzy zdarzeniami to takie, kt贸re w warunkach eksperymentu kontrolowanego prowadz膮 (lub prowadzi艂yby) do obserwowalnego nast臋pstwa zdarze艅 S i B wyznaczonego przez dany schemat eksperymentu鈥漑2].

Praktyczna strona wykonywania tych bada艅 wygl膮da nast臋puj膮co. W naukach spo艂ecznych bada si臋 przede wszystkim zbiorowo艣ci, a nast臋pnie sporz膮dza si臋 macierz. W klasycznej formie b臋d膮 te eksperymenty, w kt贸rych jedn膮 ze zmiennych (niezale偶na X) b臋dzie influencja badaczy. X b臋dzie w tym przypadku zmienn膮 dwuwarto艣ciow膮, bo badacze albo b臋d膮 oddzia艂ywa膰 na spo艂eczno艣膰, albo nie. We wzbogaconej wersji warto艣ci mog膮 by膰 zr贸偶nicowane. Zamiast tego dzia艂ania, lub jego braku mo偶e by膰 zastosowane zr贸偶nicowane nasilenie influencji. Ostatecznie mo偶e by膰 te偶 wi臋cej rodzaj贸w tych oddzia艂ywa艅 badacza pojedynczo od siebie niezale偶nych, np.: X1, X2. Przy nagromadzeniu r贸偶norakich X, zak艂ada si臋, 偶e y jest jedn膮 zmienn膮 zale偶n膮. Zastosowanie najrozmaitszych narz臋dzi pomiaru np. parametry statystyczne, ze wzgl臋du na kt贸re por贸wnuje si臋 zbiorowo艣ci pokazuje ostateczne oddzia艂ywanie sytuacji X. Ten jednoznaczny kierunek od X鈫扽 b臋dzie warto艣ci膮 na tyle wymiern膮, 偶e na tej podstawie mo偶na por贸wna膰 ka偶d膮 zbiorowo艣膰. Najcz臋艣ciej oczywi艣cie najbardziej widocznymi s膮 podobie艅stwa i r贸偶nice. Jednak opr贸cz tych wniosk贸w da si臋 r贸wnie偶 zauwa偶y膰, 偶e przy identycznych za艂o偶eniach zmienna X jest w tych por贸wnywanych zbiorowo艣ciach ca艂kiem inaczej postrzegana.

Eksperyment klasyczny

Eksperyment klasyczny to taki, kt贸ry opiera si臋 na reakcji przyczynowej, wy偶ej opisanej, cho膰 w dodatkowych okoliczno艣ciach. Warto艣膰 zmienna Y jest por贸wnywana w dw贸ch zbiorowo艣ciach Z1 i Z2 badanych w dw贸ch przekrojach czasowych t1 i t2, jednak偶e mi臋dzy t1 i t2 zachodzi oddzia艂ywanie badaczy na jedn膮 ze zbiorowo艣ci.

Grupy, kt贸re poddaje si臋 badaniom dobiera si臋 w taki spos贸b, by w czasie t r贸偶nice mi臋dzy nimi w badanej dziedzinie by艂y jak najmniejsze. Tak膮 unifikacj臋 osi膮ga si臋 poprzez celowy lub losowy dob贸r badanych obiekt贸w, kt贸re posiadaj膮 znane cechy. To daje sytuacje, gdzie zbiorowo艣ci traktuje si臋 jako reprezentatywne dla tej samej populacji. Ponadto proces doboru kontroluje r贸wnie偶 liczb臋 obiekt贸w, kt贸re jest si臋 w stanie obserwowa膰, by poprawnie wnioskowa膰 na temat cech populacji. Wnioskowanie to zazwyczaj dotyczy 艣redniej zale偶nej Y w obydwu zbiorowo艣ciach badanych.

Pierwszym istotnym za艂o偶eniem eksperymentu klasycznego jest konkluzja, 偶e zbiorowo艣ci badane na pocz膮tku s膮 podobne i badacze staraj膮 si臋 zminimalizowa膰 te r贸偶nice.

W modelu eksperymentu klasycznego zbiorowo艣ci Z1 i Z2 r贸偶ni膮 si臋 natomiast tym, 偶e mi臋dzy t1 i t2 elementy jednej ze zbiorowo艣ci poddane s膮 wcze艣niej zamierzonemu oddzia艂ywaniu. W tej sytuacji naukowiec musi zabiega膰, by pozosta艂e warunki eksperymentu, inne od tych za艂o偶onych i realizowanych by艂y w zbiorowo艣ciach Z1 i Z2 w czasie t1 i t2 takie same. Eksperyment klasyczny cechuje wi臋c to, 偶e d膮偶y si臋 do ujednolicenia ca艂ej rzeczywistej otoczki eksperymentu. Odmienne stanowisko zak艂ada natomiast, 偶e wystarczy by zachowane by艂y same zmienne, bo tylko one decyduj膮 o wnioskach z eksperymentu, gdy偶 bada si臋 jedn膮 dziedzin臋.

Komplikowa膰 sytuacj臋 mo偶e jeszcze jeden fakt, gdy偶 warto zwr贸ci膰 uwag臋, 偶e jednym z pierwszych oddzia艂ywa艅 na spo艂eczno艣膰 poprzedzaj膮cych X by艂o ujednolicanie r贸偶nic w czasie t1. Badanie takie mo偶e, jak wiadomo, mie膰 wp艂yw na cechy przedmiot贸w obserwowanych, zw艂aszcza w sytuacji, gdy obiektami bada艅 s膮 ludzie i ich sfery psychiki. Tak wa偶ne wst臋pne ujednolicenia by膰 mo偶e s膮 ju偶 pierwszym wska藕nikiem bada艅 maj膮cym wp艂yw na zale偶n膮 zmienna X.

Ostatecznie, w eksperymencie klasycznym, g艂贸wny g艂os maj膮 dwie zmienne X1X2 jako wszelka celowa dzia艂alno艣膰 badacza lub jej brak i Y. Zapis tego podstawowego typu eksperymentu przedstawia si臋 nast臋puj膮co:

Schemat nr.1

Przekroje czasowe

Zbiorowosci

t1

t2

X

Y

X

Y

z1

x11=0

y11

x12=1

y12

z2

x21=0

y21

x22=0

y22

Warto艣ci reprezentowane przez zmienna X zosta艂y oznaczone jako 1 i 0, gdzie 1 jest oddzia艂ywaniem eksperymentalnym. Wp艂yw tych warto艣ci jest odbity w poszczeg贸lnych jednostkach lub nie, gdy zbiorowo艣膰 nie by艂a poddana zmienionym warunkom. W przypadku zmiennej Y podobnie charakteryzuj膮 j膮 jednostki, lecz mog膮 to by膰 proporcje lub 艣rednie w zbiorowo艣ciach Z1 i Z2. Warto艣ci te s膮 wtedy cechami zbiorowo艣ci, b臋d膮ce wynikiem reakcji przyczynowej. Zbiorowo艣膰 Z1 nazywa si臋 grup膮 eksperymentaln膮, ze wzgl臋du na fakt, 偶e oddzia艂uje na ni膮 eksperyment, zbiorowo艣膰 Z2 to grupa kontrolna.

Eksperyment klasyczny opr贸cz oddzia艂ywania na przedmioty jest zjawiskiem diachronicznym, to znaczy, 偶e obserwacj臋 prowadzi si臋 w dw贸ch wymiarach czasowych. Ponadto jest badaniem por贸wnawczym z celowym doborem zbiorowo艣ci, gdy偶 obserwacji poddaje si臋 dwie zbiorowo艣ci r贸偶ni膮ce si臋 jedn膮 cech膮. Z wy偶ej opisanego wzoru eksperymentu w formie klasycznej wysnu膰 mo偶na trzy sytuacje, kt贸re mo偶e napotka膰 badacz i kt贸re to powodowane s膮 przez wp艂yw zmiennej Z na zmienn膮 zale偶n膮 Y:

  • przy za艂o偶eniu, 偶e y11 鈮 y21, czyli 偶e grupa eksperymentalna i kontrolna ju偶 przez dzia艂aniem naukowca r贸偶ni膮 si臋 warto艣ci膮 zmiennej zale偶nej. W tym przypadku wyst臋powanie takich r贸偶nic nale偶y przypisa膰 innym czynnikom ni偶 powodowane przez badacza, kt贸re w znaczny spos贸b r贸偶nicuj膮 zbiorowo艣膰 Z1 i Z2 przed rozpocz臋ciem eksperymentu. Nie dochodzi w tej sytuacji do spe艂nienia pierwszego za艂o偶enia eksperymentu, 偶e badaniom zostan膮 poddane dwie identyczne spo艂eczno艣ci.
  • przy za艂o偶eniu, 偶e y21 鈮 y22, czyli 偶e mi臋dzy pierwszym i drugim badaniem wyst膮pi艂a w grupie kontrolnej r贸偶nica wzgl臋dem warto艣ci zmiennej zale偶nej. W tym przypadku trzeba sobie zda膰 spraw臋, i偶 zmian臋 czynnik贸w y mo偶na przypisa膰 jakim艣 czynnikom wyst臋puj膮cym mi臋dzy czasem t1 i t2. Jednak偶e oddzia艂ywanie to jest zgo艂a innej ni偶 w spo艂eczno艣ci Z1, gdzie oddzia艂ywanie X=1 ( bo grupa kontrolna nie jest poddana temu czynnikowi). Je艣li przed wykonaniem eksperymentu zosta艂y te dwie spo艂eczno艣ci ujednolicone, to istnieje obawa, 偶e ten sam czynnik m贸g艂 mie膰 wp艂yw na spo艂eczno艣膰 Z1, gdzie w czasie t1 i t2 mia艂 miejsce eksperyment.
  • przy za艂o偶eniu, 偶e y11 鈮 y12, czyli 偶e mi臋dzy pierwszym i drugim badaniem wyst膮pi艂a w grupie eksperymentalnej r贸偶nica pod wzgl臋dem warto艣ci zmiennej zale偶nej. R贸偶nica ta wydaje si臋 by膰 naturalna, bior膮c pod uwag臋 oddzia艂ywanie czynnika X=1 jak r贸wnie偶 dzia艂aniom obejmuj膮cym grup臋 eksperymentaln膮 w czasie od t1 do t2.

Opr贸cz wy偶ej wymienionych nieszablonowych sytuacji najbardziej po偶膮dana jest ta, gdzie by艂o oddzia艂ywanie eksperymentu X=1 i to w艂a艣nie ono wp艂yn臋艂o pod wzgl臋dem Y na zbiorowo艣ci. A wi臋c w za艂o偶eniach tego eksperymentu je艣li wyst膮pi艂o x12 to wyst膮pi艂o r贸wnie偶 y12, za艣 bez x12 nie by艂oby y12.

Badania dw贸ch zbiorowo艣ci prowadzi si臋 po to, by mo偶na je by艂o por贸wna膰 pod wzgl臋dem Y. Natomiast badania w dw贸ch przekrojach pos艂u偶膮 badaczowi by stwierdzi膰 偶e po w艂a艣ciwym zastosowaniu czynnika X zasz艂a zmiana w grupie eksperymentalnej.

W my艣l nauk spo艂ecznych na temat zwi膮zku przyczynowego skutek nie wyst臋puje wcze艣niej ni偶 przyczyna. Dotyczy to r贸wnie偶 sytuacji eksperymentalnej. Badania eksperymentalne wykonuje si臋 stale i w r贸偶nych odst臋pach czasowych, co nadaje im sta艂o艣ci, ale r贸wnie偶 pozwala bada膰 ci膮g艂e zmiany. Eksperyment r贸偶ni si臋 zasadniczo od innych metod badawczych, gdy偶 daje naukowcom mo偶liwo艣膰 decydowania jaki obiekt zostanie poddany obserwacji i zapewnia wi臋ksz膮 wolno艣膰 naukow膮.

[1] Kazimierz Ajdukiewicz, Logika pragmatyczna, PWN, Warszawa, 1965, s. 228-229.

[2] Stefan Nowak, Casual Interpretation of Statistical Relationship In Social Research, Academic Press, New York 1957.

Bibliografia

  1. Jakub Karpi艅ski, Wprowadzenie do metodologii nauk spo艂ecznych, Wydawnictwo WSPiZ, Warszawa 2006, s.271- 289.
  2. Stefan Nowak, Casual Interpretation of Statistical Relationship In Social Research, Academic Press, New York 1957.
  3. Kazimierz Ajdukiewicz, Logika pragmatyczna, PWN, Warszawa, 1965

Jak oceniasz ten materia艂?

Kliknij na gwiazdk臋, aby zostawi膰 swoj膮 ocen臋

艢rednia ocena / 5. Liczba g艂os贸w:

Jak dot膮d brak g艂os贸w! Oce艅 ten post jako pierwszy.

The Beatles

Nast臋pny wpis
Wiedzo Znawca
Redaktor z rzemios艂em w r臋ku na co dzie艅 szef kontroli jako艣ci w brytyjskim oddziale Amazona. W niedalekiej przysz艂o艣ci planuje zrealizowa膰 m艂odzie艅cze marzenia i napisa膰 ksi膮偶k臋.

Komentarze - masz co艣 do napisania? Zostaw prosz臋 informacje.